Tuổi ngoài 80 vẫn miệt mài bên vành nón lá Đan Du

Tôi là Võ Xuân Nam, sinh năm 1944, ở thôn Đan Du (xã Kỳ Khang). Năm nay đã ngoài 80 tuổi, tôi cũng chẳng nhớ mình đã làm được bao nhiêu chiếc nón. Chỉ biết rằng, từ những đường kim đầu tiên khi mới lên 10 cho đến tận bây giờ, tôi vẫn gắn bó với nghề làm nón mà cha mẹ truyền lại.

Tôi sinh ra trong gia đình có truyền thống làm nón lá. Cha mẹ tôi đều gắn bó với nghề, ngày ngày tỉ mẩn bên những chiếc lá, vành tre và từng đường kim, mũi chỉ. Từ thuở nhỏ, tôi đã quen với hình ảnh cha mẹ ngồi làm nón, quen với những công đoạn tưởng chừng đơn giản nhưng đòi hỏi sự khéo léo, kiên nhẫn. Nghề làm nón trở nên gần gũi với tôi từ lúc nào chẳng hay.

Ngày ấy, để học hỏi thêm kinh nghiệm làm nón, cha tôi đã lặn lội vào tận Quảng Trị, tìm hiểu cách người dân nơi đây chọn lá, tạo khuôn, khâu nón. Trở về quê, cha áp dụng những kỹ thuật học được vào từng chiếc nón của gia đình. Những kinh nghiệm ấy sau này cũng được truyền dạy lại cho tôi, từ cách chọn nguyên liệu đến từng đường kim, mũi chỉ.

Tôi dần quen với từng công đoạn làm nón, bắt đầu từ những việc nhỏ như chẻ tre, vót nan rồi đem phơi khô để chuẩn bị làm vành nón. Công việc tưởng chừng đơn giản nhưng đòi hỏi sự cẩn thận, bởi muốn có chiếc nón đẹp thì ngay từ khâu chuẩn bị nguyên liệu đã phải làm thật kỹ.

Sau khi chuẩn bị nan tre làm vành, tôi tiếp tục xử lý những chiếc lá dùng để lợp nón. Lá phải được làm phẳng cẩn thận, tránh nhăn hoặc rách để khi xếp lên khuôn, các lớp lá được đều và đẹp.

Khi lá đã được làm phẳng, tôi bắt đầu ướm những vành tre lên khuôn để tạo dáng cho chiếc nón. Các vành phải được sắp xếp cân đối, đều nhau để nón có độ tròn và dáng đẹp. Đây là công đoạn quan trọng, quyết định hình dáng của chiếc nón trước khi xếp lá và khâu hoàn thiện.

Để có những vành nón tròn đều, tôi phải lựa chọn những thanh tre phù hợp rồi vót thành từng nan mỏng, nhẵn và có độ dẻo nhất định. Công đoạn này đòi hỏi sự khéo léo, bởi nan tre phải đủ mềm để uốn thành vòng nhưng vẫn giữ được độ chắc chắn, giúp chiếc nón có dáng cân đối.

Những vòng nan tre sẽ được tôi dùng dây cước buộc cố định. Từng vòng lớn nhỏ được nối lại chắc chắn, giữ cho vành nón tròn đều, không bị xô lệch, sẵn sàng cho việc lên khuôn và xếp lá.

Sau khi các vành tre được cố định vào đúng vị trí, bộ khuôn nón cũng dần thành hình. Nhìn những vòng tre lớn nhỏ xếp đều từ đỉnh xuống vành, tôi có thể hình dung được dáng chiếc nón khi hoàn thiện. Với tôi, một bộ khuôn chuẩn là nền tảng để làm nên chiếc nón tròn đều, cân đối.

Suốt những năm tháng gắn bó với nghề, tôi còn có sự đồng hành của vợ. Những lúc rảnh rỗi, bà lại ngồi bên phụ giúp. Người làm việc này, người lo việc khác, cứ thế hai vợ chồng cùng nhau duy trì công việc đã gắn bó hàng chục năm qua.

Khi khuôn nón đã hoàn chỉnh, tôi bắt đầu xếp từng lớp lá lên trên. Lá được đặt ngay ngắn, khéo léo chồng lên nhau để che kín phần khung tre, tạo nên bề mặt đều và đẹp.

Chiếc nón được tôi lợp bằng nhiều lớp lá, xếp chồng lên nhau để tăng độ dày và độ bền. Lớp lá bên ngoài phải phẳng, đều, còn lớp bên trong được sắp xếp kín khít, giúp nón chắc chắn nhưng vẫn giữ được vẻ thanh thoát.

Khi các lớp lá đã được xếp ngay ngắn trên khuôn, chiếc nón cũng dần hiện rõ hình dáng. Tôi tiếp tục chỉnh lại những chỗ lá chưa đều, kiểm tra từng vành nón để chuẩn bị cho bước khâu cố định.

Đôi mắt giờ không còn tinh như trước nên việc xâu chỉ qua lỗ kim cũng mất nhiều thời gian hơn. Dẫu vậy, những thao tác quen thuộc ấy tôi vẫn tự tay thực hiện mỗi ngày.

Tôi vẫn thường chú ý nhất đến những đường khâu. Người làm nón khéo phải biết khâu lấn chỉ, giấu những mối nối vào bên trong để chiếc nón vừa chắc chắn, vừa đẹp mắt. Nón Đan Du có nét riêng ở cách làm nhiều lớp lá, khâu dày và kỹ. Đó cũng là điều mà người thợ chúng tôi luôn cố gắng gìn giữ.

Nếu làm đều tay, một chiếc nón thông thường cũng phải mất khoảng 5- 6 tiếng mới hoàn thành. Những chiếc nón đẹp, làm cầu kỳ hơn, có khi phải dành cả ngày. Nghề này không thể nóng vội, bởi mỗi đường kim đều góp phần tạo nên chất lượng của sản phẩm.

Sau khi khâu xong, tôi quét thêm một lớp sơn bóng lên bề mặt nón. Lớp sơn này giúp lá cứng cáp hơn, tăng độ bền và giữ cho chiếc nón có vẻ ngoài sáng đẹp.

Sau nhiều giờ miệt mài, chiếc nón lá Đan Du đã hoàn thành, mang dáng vẻ thanh thoát, nhẹ nhàng nhưng vẫn chắc chắn, bền đẹp. Không chỉ là vật dụng che nắng, che mưa quen thuộc, mỗi chiếc nón còn mang nét riêng của làng nghề quê tôi, được gìn giữ qua bao thế hệ.

Sau khi hoàn thiện, tôi đem những chiếc nón ra phơi cho lớp sơn khô hẳn trước khi bán. Tùy vào kích thước, kiểu dáng và độ cầu kỳ, mỗi chiếc nón Đan Du có giá từ 50- 100.000 đồng. Giá trị kinh tế không quá lớn, nhưng nghề làm nón vẫn mang lại nguồn thu nhập cho gia đình tôi.

Trải qua biết bao thăng trầm, giờ đây dù tuổi đã cao, đôi tay không còn nhanh nhẹn như trước, tôi vẫn muốn tiếp tục công việc quen thuộc này. Bởi với tôi, giữ nghề không chỉ là giữ một kế sinh nhai, mà còn là gìn giữ những truyền thống cha ông truyền lại, để nghề làm nón Đan Du sống mãi với thời gian.