Tuyên Quang: Bảo tồn nguồn gene giống lúa đặc sản Khẩu mang

Xã địa đầu cực Bắc Lũng Cú với Cột cờ Lũng Cú trên đỉnh núi Rồng. (Ảnh: PV/Vietnam+)

Lúa là loại cây trồng quan trọng bậc nhất, vừa cung cấp nguồn lương thực chính, vừa là nông sản xuất khẩu có kim ngạch lớn hiện nay ở nước ta.

Các giống lúa đặc sản vùng cao chủ yếu là giống thuần được người dân tự sản xuất, chọn lọc và để giống qua nhiều vụ. Đây là nguồn gene nông nghiệp có giá trị, cần được bảo tồn và khai thác hiệu quả gắn với nhu cầu phát triển sản xuất hàng hóa.

Bên cạnh đó, các loại lúa gạo đặc sản, nhất là những loại gạo thơm, gạo nương, gạo nếp vẫn còn giữ được giá ổn định. Do đó, phát triển các loại gạo đặc sản có chất lượng cao vừa giúp mở rộng thị trường nội địa và phục vụ xuất khẩu vừa nâng cao hiệu quả kinh tế của sản xuất lúa gạo.

Để hướng tới xây dựng gạo đặc sản thành sản phẩm hàng hóa mang dấu ấn địa phương, xã Lũng Cú đang từng bước tổ chức vùng trồng, nâng cao chất lượng và kết nối tiêu thụ. Trong đó, Khẩu mang là giống lúa bản địa có giá trị kinh tế quan trọng tại xã Lũng Cú, Tuyên Quang.

Đối với người dân Lũng Cú, Hà Giang, các giống lúa Khẩu mang không chỉ là nguồn lương thực quen thuộc mà còn gắn bó với tập quán sản xuất lâu đời.

Đây cũng là nguyên liệu chính làm bánh Khẩu mang, một loại bánh cổ truyền của đồng bào dân tộc vùng cao, thường xuất hiện trong các dịp lễ, Tết hoặc đời sống sinh hoạt hàng ngày.

Việc tiếp tục duy trì, phát triển những giống lúa này được kỳ vọng sẽ phát huy lợi thế bản địa, tạo ra sản phẩm nông nghiệp mang nét đặc trưng của vùng cao.

Từ những hạt lúa mang hương vị riêng của núi rừng, người nông dân Lũng Cú đang từng bước phát huy lợi thế bản địa, mở ra hướng phát triển nông nghiệp phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương.

Trong năm 2026, Đảng ủy, Hội đồng Nhân dân, Ủy ban Nhân dân xã Lũng Cú đã quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo các bộ phận chuyên môn triển khai sản xuất lúa Khẩu mang, nếp nương Hải cùng các giống lúa đặc sản của địa phương.

Giống lúa được gieo trồng tập trung tại hai thôn Ma Lé và Tắc Tằng, với diện tích lúa Khẩu mang khoảng 12ha.

Các giống lúa bản địa được đánh giá có tiềm năng mang lại hiệu quả kinh tế, với lợi nhuận ước tính từ 75-85 triệu đồng/ha sau khi trừ chi phí đầu tư. Đây là cơ sở để địa phương tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện quy trình sản xuất, từng bước nâng cao chất lượng và giá trị sản phẩm.

Để hỗ trợ người dân duy trì các giống lúa đặc sản, năm 2026, Ủy ban Nhân dân xã Lũng Cú đã hỗ trợ 33,8 triệu đồng triển khai mô hình. Nguồn kinh phí tập trung vào mua giống, vôi bột, kiểm nghiệm đất, nước và đánh giá chất lượng gạo.

Cùng với hỗ trợ kinh phí, Phòng Kinh tế và Trung tâm Dịch vụ công xã phối hợp hướng dẫn kỹ thuật, đồng hành với người dân trong quá trình sản xuất. Qua đó, từng bước nâng cao chất lượng lúa gạo, góp phần bảo tồn nguồn gene quý và tạo nền tảng phát triển nông nghiệp theo hướng bền vững.

Việc đánh giá mô hình ngay tại đồng ruộng cũng giúp địa phương và người dân có thêm cơ sở thực tế để nhìn nhận hiệu quả của từng giống lúa, từ đó điều chỉnh kỹ thuật canh tác, lựa chọn phương án sản xuất phù hợp với điều kiện đất đai và khí hậu vùng cao.

Thời gian tới, việc duy trì và phát triển các giống lúa đặc sản cần tiếp tục gắn với nâng cao chất lượng sản phẩm, kiểm soát chi phí sản xuất và tìm kiếm đầu ra ổn định. Đây là những yếu tố quan trọng để nông sản bản địa không chỉ phục vụ nhu cầu tại chỗ mà còn có cơ hội nâng cao giá trị trên thị trường.

Từ những thửa ruộng nơi địa đầu cực Bắc Tổ quốc, việc phát huy giá trị giống lúa bản địa đang mở ra hướng đi phù hợp với điều kiện sản xuất của người dân Lũng Cú.

Khi được đầu tư đúng hướng, những giống lúa truyền thống có thể trở thành lợi thế giúp địa phương bảo tồn bản sắc nông nghiệp, cải thiện sinh kế và từng bước nâng cao thu nhập cho nông dân. Trong đó, cây lúa Khẩu mang đang mở ra hướng đi đầy triển vọng trong việc gia tăng giá trị kinh tế trên từng đơn vị diện tích canh tác./.