Tuyển sinh lớp 10 nên dừng lại ở 2-3 bài thi

Bộ GD&ĐT đã có văn bản chỉ đạo các địa phương về phương thức tuyển sinh vào lớp 10 THPT, nhưng không quy định cụ thể môn thi/bài thi thứ ba nào. Đây là một quan điểm mở, tạo điều kiện để các địa phương chủ động và đa dạng hóa cách lựa chọn môn thi/bài thi thứ ba.

Hiện nay, sau sáp nhập đơn vị hành chính, số lượng học sinh ở nhiều tỉnh, thành phố tăng lên đáng kể. Điều này đòi hỏi các Sở GD&ĐT cần đổi mới tư duy tuyển sinh, phù hợp với thực tiễn và sẵn sàng cùng cả nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới của dân tộc.

Giáo dục nước ta đang theo đuổi triết lý giáo dục phát triển năng lực người học. Có nghĩa, trên nền tảng kiến thức cơ bản, tối thiểu, nhà trường cần tập trung phát triển toàn diện phẩm chất, năng lực và tiềm năng sẵn có của mỗi học sinh.

Giai đoạn Tiểu học và THCS là giáo dục cơ bản, còn THPT là giai đoạn định hướng nghề nghiệp. Vì vậy, mục tiêu tuyển sinh vào THPT là đánh giá và sàng lọc kiến thức nền tảng, làm cơ sở cho phân luồng và định hướng học tập chuyên sâu cho bậc học phổ thông cuối cùng này.

Phụ huynh hỏi han con sau khi hoàn thành bài thi tuyển sinh lớp 10 tại Hà Nội. (Ảnh: Hà Linh)

Ở độ tuổi THCS, học sinh chưa ổn định về tâm lý, năng lực và định hướng nghề nghiệp, hứng thú học tập còn biến động. Do đó, chỉ cần số ít môn thi để đánh giá năng lực cốt lõi, năng lực chung là phù hợp.

Theo quan điểm của tôi, Kỳ thi tuyển sinh lớp 10 chỉ cần 2–3 môn thi là đủ và với cái lý:

Môn Toán nhằm giá tư duy logic, năng lực giải quyết vấn đề, nền tảng học tập, đặc biệt là cơ sở cho xây dựng thuật toán, chuyển đổi số và củng cố thời đại AI.

Môn Ngữ văn nhằm đánh giá năng lực diễn đạt, giao tiếp, ngôn ngữ và sự hiểu biết về hệ giá trị con người Việt Nam trong thời đại mới.

Môn Tiếng Anh (có thể lựa chọn môn thi này) bởi lẽ bối cảnh chúng ta đang hội nhập sâu rộng với quốc tế và chuẩn bị cho lộ trình đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ học thứ hai trong trường học theo đề án đã được Chính phủ phê duyệt trong năm 2025.

Thi nhiều môn tạo áp lực buộc học sinh phải học thêm

Nếu tổ chức thi quá nhiều môn, nhà trường, giáo viên và học sinh và xã hội sẽ dễ tập trung vào mục tiêu học làm sao để đạt điểm số kỳ vọng, gây cản trở mục tiêu giáo dục toàn diện. Học sinh và giáo viên sẽ chỉ tập trung “học để thi”, thay vì phát triển năng lực thực chất người học.

Thi nhiều môn còn làm gia tăng áp lực xã hội, kéo theo tình trạng học thêm tràn lan, gây tốn kém cho các gia đình, đặc biệt là những hộ còn khó khăn. Đồng thời, điều này tạo ra sự bất bình đẳng giữa các trường trong cùng một tỉnh, thành phố: trường mạnh có lợi thế, trong khi các trường vùng khó khăn – do thiếu giáo viên và điều kiện dạy học – sẽ chịu nhiều thiệt thòi.

Quan điểm quản lý giáo dục kiểu cũ “học gì thi nấy”, lo ngại học sinh học “lệch” nếu không thi, cần được thay đổi. Hoàn toàn có thể kết hợp giữa thi tuyển và xét tuyển, chẳng hạn xét học bạ đối với các môn không thi.

Thực tế, nhiều năm qua, một số Sở GD&ĐT đã tổ chức xét tuyển mà không thi tuyển, thể hiện tầm nhìn chiến lược, chuẩn bị cho lộ trình phổ cập THPT. Khi đó, việc tổ chức thi tuyển như hiện nay sẽ không còn phù hợp và sẽ chấm dứt một kỳ thi vốn được coi là căng thẳng và nhiều áp lực nhất của giáo dục Việt Nam.

Một số địa phương tổ chức bài thi tổ hợp nhiều môn, thực chất đây vẫn là thi nhiều môn, thậm chí nhiều hơn 2–3 môn. Cách làm này gây ra những hệ lụy đã phân tích ở trên, đồng thời tạo ra một kỳ thi quá tải đối với nhà trường và xã hội.

Đáng lo ngại hơn, ở một số nơi còn xuất hiện tình trạng lợi dụng kỳ thi để vụ lợi, như thu phí thi cao và không hợp lý, bán tài liệu ôn thi tràn lan. Càng nhiều môn thi, càng phát sinh nhiều tài liệu và chi phí không cần thiết.

Chúng tôi kiến nghị các cấp quản lý giáo dục địa phương, hãy vì chất lượng giáo dục của cả nước, hãy thương dân, thương trò. Nhiều năm qua, giáo dục nước ta đã trải qua không ít khó khăn, xáo trộn và áp lực; nhà trường và xã hội rất cần sự ổn định, nhân văn và bền vững.

Tuyển sinh THPT chỉ nên dừng lại ở mức thi 2–3 môn học và nếu tổ chức được xét tuyển càng đảm bảo yếu tố học tập nhẹ nhàng, tiến tới phổ cập THPT. Các nhà trường, thầy cô giáo tăng cường đảm bảo chất lượng từng bộ môn trong học kỳ, năm học thay vì chỉ khi thi mới học.

Kinh nghiệm quốc tế

Với tuyển sinh THPT, ngoài cách làm hiện nay, Việt Nam cũng cần nghiên cứu kinh nghiệm giáo dục quốc tế để hiểu xu thế để điều chỉnh phù hợp với bối cảnh hội nhập toàn cầu.

Thực tế hiện nay, nhóm quốc gia không thi đầu cấp tiêu biểu như: Phần Lan, Pháp, Anh, Đức. Thay vì tổ chức một kỳ thi chung để tuyển sinh, họ đánh giá quá trình học tập kết hợp tư vấn hướng nghiệp. Điều đặc biệt ở các quốc gia này là, việc phân luồng diễn ra sau khi vào học THPT, không phải trước tuyển sinh.

Với cách làm đó, có thể khẳng định: Đầu cấp không phải thời điểm để sàng lọc bằng thi cử, mà là lúc bảo đảm cơ hội tiếp cận giáo dục cho mọi vùng miền. Đặc biệt, không quốc gia nào trong nhóm này sử dụng bài thi tổ hợp nhiều môn để thi tuyển sinh THPT.

Trong khi đó, các quốc gia như Nhật Bản, Hàn Quốc cũng tổ chức kỳ thi tuyển sinh đầu cấp, kiểm tra kiến thức nền tảng.

Ví dụ, Nhật Bản tổ chức các môn thi thường là Toán – Ngữ văn – Ngoại ngữ (có thể thêm Khoa học tự nhiên hoặc Khoa học xã hội). Mục tiêu là kiểm tra năng lực học tập cơ bản, không có tổ hợp môn phức tạp.

Tại Hàn Quốc, việc tuyển sinh THPT phân cấp cho địa phương, tương tự Việt Nam. Phương thức là kết hợp thi ít môn với đánh giá quá trình học tập, gần với mô hình thi tuyển kết hợp xét tuyển.

Dù là cách thức nào thì Nhật Bản hay Hàn Quốc hiện có điểm chung thi đầu cấp là chỉ đo năng lực học chương trình phổ thông, không kiểm tra kiến thức dàn trải, qua nhiều môn thi.

Nhóm quốc gia tổ chức thi nhiều môn, áp lực đối với thí sinh cao như: Singapore, Trung Quốc.

Trong đó, Singapore tổ chức thi nhiều môn như: Anh, Toán cơ bản, Toán nâng cao, Khoa học và các môn tự chọn. Để thi được nhiều môn như vậy đòi hỏi học sinh phải học, ôn tập và dĩ nhiên không tránh khỏi áp lực thi cử. Tuy nhiên, chương trình học của Singapore được đánh giá rất tinh gọn, chuẩn tối thiểu rõ ràng; đội ngũ giáo viên và cơ sở vật chất đồng đều; Nhà nước kiểm soát chặt chẽ việc luyện thi. Đây là mô hình khó sao chép nếu điều kiện không tương đương.

Trung Quốc, tuyển sinh THPT gồm rất nhiều môn, gây áp lực rất lớn cho học sinh và xã hội; luyện thi nặng nề và bất bình đẳng vùng miền rõ rệt. Đặc biệt, hiện nay, chính Trung Quốc cũng đang cải cách để giảm số môn thi và giảm áp lực thi cử.

Từ thực tế đó, tôi cho rằng, không có quốc gia phát triển nào coi bài thi tổ hợp nhiều môn là giải pháp tối ưu cho tuyển sinh THPT.

Xu hướng chung là: Không thi, nếu điều kiện cho phép. Nếu buộc phải thi, thì thi ít môn, các môn mang tính cốt lõi, nền tảng.

Từ đó, thông điệp chính sách ở một số nước quốc tế, chúng ta nên tiến tới chỉ thi tuyển 2-3 môn bắt buộc; Không thêm tổ hợp các môn thi phức tạp; Kết hợp thi tuyển và xét tuyển; Phân hóa, định hướng học sinh sau khi các em đã vào lớp 10 THPT.

* Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả.

TS Đặng Tự Ân - Giám đốc Quỹ Hỗ trợ Đổi mới Giáo dục Việt Nam