Ukraine tấn công loạt trung tâm dữ liệu, Nga đối mặt nguy cơ tụt hậu trong cuộc đua AI

Nga vốn luôn tự hào về những tiến bộ kỹ thuật số của mình, từ lĩnh vực dịch vụ thương mại điện tử phát triển sâu rộng cho đến các kế hoạch đầy tham vọng trong việc phát triển trí tuệ nhân tạo (AI).

Tuy nhiên, một số trung tâm dữ liệu trọng yếu - vốn là nền tảng cho năng lực kỹ thuật của Nga - hiện đã bị vô hiệu hóa bởi các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái từ phía Ukraine. Những thiệt hại này có thể sẽ mất rất nhiều thời gian để khắc phục.

Trong tháng này, Ukraine đã nhắm mục tiêu vào ba trung tâm dữ liệu lớn, bao gồm một trung tâm thuộc tập đoàn công nghệ Yandex, một trung tâm của Sberbank - ngân hàng lớn nhất nước Nga, và một trung tâm khác của nền tảng mạng xã hội VKontakte - vốn được coi là phiên bản Facebook của Nga.

Mặc dù Yandex, Sberbank và VKontakte đều kín tiếng về mức độ thiệt hại, nhưng người dân và các doanh nghiệp trên khắp nước Nga đã báo cáo về tình trạng gián đoạn trên diện rộng đối với dịch vụ đám mây.

Các dịch vụ ngân hàng, thương mại điện tử, định vị địa lý, gọi xe, cũng như trợ lý ảo Alisa của Yandex và các chatbot AI đều đang phải hứng chịu những gián đoạn kéo dài.

Hậu quả thậm chí còn lan sang cả hệ thống tư pháp Nga. Theo báo cáo, các tòa án trọng tài đã buộc phải hủy bỏ hoặc hoãn các phiên xét xử do mất quyền truy cập vào cơ sở dữ liệu.

Hầu hết các chuyên gia dự đoán rằng việc khắc phục những thiệt hại này có thể mất nhiều tháng, thậm chí nhiều năm. Một số chuyên gia ​​cảnh báo tham vọng trở thành quốc gia dẫn đầu về phát triển AI của Mátxcơva có thể bị thụt lùi đáng kể.

Mikhail Klimarev, người đứng đầu nhóm hoạt động "Hiệp hội Bảo vệ Internet", nhận định: "Điều này thực sự khiến Nga bị tụt lại rất xa trong cuộc đua AI".

Một trung tâm dữ liệu ở Sasovo (Ryazan, Nga) bị hư hại nặng nề sau cuộc tấn công bằng máy bay không người lái của Ukraine ngày 8/10. (Ảnh: AP)

Vì sao Nga - Ukraine đều nhắm vào trung tâm dữ liệu?

Các trung tâm dữ liệu là mục tiêu mới nhất trong các chiến dịch không kích mà cả hai bên tiến hành nhằm vào cơ sở hạ tầng thiết yếu của đối phương.

Nga đã sử dụng tên lửa và máy bay không người lái để tấn công mạng lưới điện cùng các cơ sở trọng yếu khác của Ukraine, một phần trong nỗ lực của Điện Kremlin nhằm làm suy yếu tinh thần và khả năng kháng cự của đối phương. Mátxcơva đã gia tăng các cuộc tấn công này khi mùa đông đến gần, tận dụng tình trạng thiếu hụt tên lửa đánh chặn Patriot mà Mỹ cung cấp cho Ukraine - loại vũ khí vốn đã cạn kiệt kho dự trữ do Washington phải phân bổ nguồn lực cho các khu vực khác, bao gồm cả căng thẳng liên quan đến Iran.

Đáp lại, Ukraine đã thực hiện các đợt tấn công bằng máy bay không người lái nhắm vào các nhà máy lọc dầu của Nga, gây ra cuộc khủng hoảng nhiên liệu nghiêm trọng. Tổng thống Mỹ Donald Trump cho rằng các cuộc tấn công này là nguyên nhân khiến giá dầu toàn cầu tăng cao, buộc ông phải thỏa thuận với Tổng thống Nga Vladimir Putin về việc nhập khẩu dầu diesel. Quyết định của ông Trump đã gây chấn động cho Ukraine và các đồng minh của nước này.

Ngoài các cơ sở năng lượng, Ukraine cũng nhắm vào các kho hàng quy mô lớn của những nhà bán lẻ trực tuyến hàng đầu nước Nga là Wildberries và Ozon.

Các cuộc tấn công của Kiev vào các trung tâm dữ liệu Nga diễn ra ngay sau khi Mátxcơva thực hiện các đợt tập kích tương tự nhắm vào các trung tâm dữ liệu tại Ukraine, gây gián đoạn dịch vụ internet và truyền hình.

Ngày 8/10, máy bay không người lái của Ukraine đã tấn công một trung tâm dữ liệu của Yandex tại Sasovo (tỉnh Ryazan) - nơi đặt hai trong số ba siêu máy tính của công ty này. Một ngày sau đó, một trung tâm dữ liệu tại Kaluga bị tấn công. Đến ngày 11/10, một cơ sở khác tại Vladimir cũng trở thành mục tiêu.

Ngày 14/10, trung tâm dữ liệu và trung tâm trí tuệ nhân tạo của Sberbank tại Balakovo (vùng Saratov) bị tấn công. Bốn ngày sau đó, Kiev tiếp tục nhắm vào một trung tâm dữ liệu tại St. Petersburg vốn phục vụ mạng xã hội VKontakte.

Những mục tiêu dễ vào tầm ngắm

Trong khi các nhà máy lọc dầu và kho hàng vốn đã là những mục tiêu dễ bị nhắm đến, thì các trung tâm dữ liệu còn là những mục tiêu “mong manh” hơn nữa. Đó là những tòa nhà khổng lồ chứa đầy máy chủ cùng cơ sở hạ tầng hỗ trợ về điện và làm mát. Chỉ cần một chiếc máy bay không người lái mang theo lượng thuốc nổ tương đối nhỏ cũng có thể gây ra những thiệt hại lâu dài.

Yandex từng tổ chức diễn tập cho tình huống một trong sáu trung tâm dữ liệu của công ty này bị vô hiệu hóa. Nhưng Yandex hoàn toàn không chuẩn bị kịp khi ba cơ sở trọng yếu lần lượt bị tấn công chỉ trong vòng bốn ngày. Hiện vẫn chưa rõ lý do vì sao hệ thống phòng không gần các địa điểm này lại thất bại trong việc ngăn chặn máy bay không người lái của Ukraine.

Ukraine đã lưu trữ các dữ liệu quan trọng trên các máy chủ tại các quốc gia châu Âu đồng minh, nhờ đó hạn chế được thiệt hại từ các cuộc tấn công của Nga. Ngược lại, chính sách "chủ quyền kỹ thuật số" nghiêm ngặt của Mátxcơva - vốn yêu cầu mọi dữ liệu phải được lưu trữ trong nước - lại khiến hệ thống này trở nên cực kỳ dễ bị tổn thương.

Chuyên gia Nick Reiners nói: "Vì toàn bộ cơ sở hạ tầng và dữ liệu đều nằm bên trong nước Nga, nên việc vô hiệu hóa chúng trở nên tương đối dễ dàng".

Trong khi đó, chuyên gia Mikhail Klimarev dự đoán, rằng các cuộc tấn công vào các trung tâm dữ liệu có thể thúc đẩy nhiều công ty hàng đầu của Nga chuyển dữ liệu ra nước ngoài. Đồng thời, chính quyền Nga cũng có thể nới lỏng các nỗ lực thắt chặt kiểm soát internet nhằm giảm thiểu thiệt hại.

Người Nga khốn đốn vì dịch vụ bị gián đoạn

Yandex chiếm ưu thế trong đời sống kỹ thuật số tại Nga và nhiều quốc gia từng thuộc Liên Xô. Công ty này cung cấp đa dạng các dịch vụ, bao gồm công cụ tìm kiếm, lưu trữ đám mây, ứng dụng thanh toán, dịch vụ định vị và gọi xe, cùng các nền tảng thương mại điện tử.

Chuyên gia Nick Reiners cho biết: “Yandex giống như sự kết hợp của Uber, Amazon, Google và nhiều dịch vụ khác, mọi thứ đều tập trung tại một vài trung tâm dữ liệu. Xét về mặt chiến lược, đây là một mục tiêu lý tưởng”.

Các cuộc tấn công nhắm vào Yandex đã gây ra tình trạng gián đoạn chưa từng có, làm tê liệt các hoạt động thanh toán, đặt hàng trực tuyến, gọi xe và truy cập dữ liệu cá nhân.

Tổng thống Nga Vladimir Putin xem mẫu xe tự lái trong chuyến thăm trụ sở Yandex ở Mátxcơva hồi năm 2017. (Ảnh: AP)

Igor Mann, một cư dân tại Mátxcơva, cho biết anh không thể nhận đơn hàng đã đặt trên nền tảng thương mại điện tử Yandex Market. Anh đã thử sử dụng mạng riêng ảo nhưng “chẳng có tác dụng gì”.

Pavel Belyavskiy, một tài xế taxi nhận đơn qua ứng dụng gọi xe của Yandex, cũng không thể kết nối với hành khách của mình. “Với một vài cuốc xe gần đây, tôi đã phải chờ đợi rất lâu rồi cuối cùng đành hủy chuyến vì không thể liên lạc được với hành khách”, anh cho biết.

Các cuộc tấn công cũng gây ra tình trạng gián đoạn tạm thời tại một số công ty và ngân hàng lớn vốn phụ thuộc vào các dịch vụ đám mây của Yandex.

“Vấn đề không chỉ nằm ở sự tiện lợi, mà còn liên quan đến công việc, gắn liền với cuộc sống thường nhật”, Eduard Malyavko - một cư dân tại Mátxcơva - chia sẻ.

Đòn giáng vào tham vọng AI của Nga

Yandex cho biết công ty đã khôi phục hầu hết các dịch vụ đám mây quan trọng bằng cách chuyển sang sử dụng các trung tâm dữ liệu khác tại Nga. Tuy nhiên, thiệt hại đối với các nỗ lực phát triển trí tuệ nhân tạo của công ty được đánh giá là rất lớn và có tác động lâu dài.

Yandex đã đầu tư vào các trung tâm dữ liệu quy mô khổng lồ trong bối cảnh sự bùng nổ AI toàn cầu làm gia tăng nhu cầu về năng lực máy tính. Ba siêu máy tính mà công ty sử dụng để phát triển các mô hình AI đều nằm trong danh sách 500 siêu máy tính mạnh nhất thế giới. Trong đó, siêu máy tính mạnh nhất của hãng - đặt tại trung tâm dữ liệu Sasovo - xếp thứ 19.

Một tài xế của Yandex giao đồ ăn bằng xe máy ở Mátxcơva. (Ảnh: AP)

Yandex không tiết lộ mức độ thiệt hại cụ thể từ các cuộc tấn công, nhưng hình ảnh vệ tinh cho thấy các trung tâm dữ liệu của họ đã bị hư hại nghiêm trọng. Một số nhà quan sát lưu ý rằng các đám cháy do các cuộc tấn công gây ra nhiều khả năng đã phá hủy các loại chip cao cấp cùng nhiều thiết bị quan trọng khác.

“Với mức độ tấn công như thế này, khó có thể hy vọng còn lại bất cứ thứ gì nguyên vẹn. Thiết bị tại các trung tâm dữ liệu vốn rất mỏng manh, và vô cùng đắt đỏ”, chuyên gia Klimarev nhận định. “Muội than từ đám cháy là tác nhân cực kỳ có hại đối với các thiết bị điện tử”.

Trong một bài bình luận, Martin cho rằng Nga sẽ gặp khó khăn trong việc nhanh chóng thay thế các dòng chip Nvidia A100 do Mỹ thiết kế, vốn đang là nền tảng vận hành các siêu máy tính của Yandex.

Ngoài ra, chuyên gia Klimarev cho biết tình trạng thiếu hụt chip cao cấp trên toàn cầu, cộng với các lệnh trừng phạt ngăn cản việc cung cấp loại linh kiện này cho Nga, sẽ khiến công tác sửa chữa trở nên kéo dài và tốn kém. “Tôi không chắc liệu việc đó có thể hoàn thành trong nửa năm, một năm, hay thậm chí là có thể thực hiện được hay không”, ông nói.