Ukraine vô tình để lộ hệ thống phòng không mới Tempest của Mỹ

Phát hiện này cho thấy Ukraine đang tiếp nhận một bước nâng cấp công nghệ đáng kể cho các đơn vị hỏa lực cơ động. Tuy nhiên, cùng với lợi thế về năng lực tác chiến, việc triển khai Tempest cũng làm nổi bật bài toán chi phí, khi các tên lửa có giá khoảng 100.000 USD được sử dụng để đối phó với những máy bay không người lái giá rẻ, đang được triển khai với số lượng lớn.

Hệ thống tên lửa phòng không Tempest - Ảnh: V2X

“Tân binh” Tempest xuất hiện trên chiến trường

Theo Defense Express, một đoạn video do Trung tâm Chỉ huy Không quân Ukraine công bố đã thu hút sự chú ý đặc biệt của cộng đồng phân tích nguồn mở (OSINT), khi để lộ sự xuất hiện của một hệ thống phòng không hoàn toàn mới, chưa từng được ghi nhận trong các gói viện trợ công khai trước đó. Hệ thống này nhanh chóng được xác định là Tempest.

Điểm đáng chú ý nằm ở chỗ Tempest không phải là khí tài đã được sử dụng phổ biến hay nằm trong kho dự trữ lâu năm. Đây là sản phẩm mới của V2X - một tập đoàn công nghệ quốc phòng của Mỹ, và chỉ mới lần đầu ra mắt công chúng tại triển lãm quân sự AUSA (Hiệp hội Lục quân Mỹ) vào tháng 10.2025.

Đoạn video chúc mừng năm mới của Trung tâm Chỉ huy Không quân Ukraine - Video: Trung tâm Chỉ huy Không quân Ukraine

Hiện tại, chưa có thông tin chính thức về số lượng tổ hợp Tempest mà Ukraine đã tiếp nhận. Tuy nhiên, với tư cách là một thiết kế mới của năm 2025, nhiều nhà phân tích cho rằng Ukraine nhiều khả năng chỉ được bàn giao một hoặc một vài nguyên mẫu. Việc triển khai ở quy mô hạn chế này phù hợp với mục tiêu đánh giá khả năng hoạt động, độ tin cậy và hiệu quả thực chiến của hệ thống trước khi quyết định sản xuất hàng loạt.

Trong cách tiếp cận này, chiến trường Ukraine được xem như một “phòng thí nghiệm sống”, nơi các khí tài mới có thể được kiểm nghiệm trong những kịch bản khắc nghiệt nhất. Kết quả thu được sẽ giúp nhà sản xuất tinh chỉnh thiết kế, tối ưu hóa hiệu năng và điều chỉnh chi phí vận hành.

Cơ động và linh hoạt

Hệ thống được xây dựng từ những bài học thực tế của cuộc xung đột Nga - Ukraine, nơi các mối đe dọa trên không tầm thấp, đặc biệt là UAV giá rẻ, xuất hiện dày đặc và liên tục. Trong bối cảnh đó, các lực lượng phòng không Ukraine cần những giải pháp không chỉ hiệu quả mà còn phải cơ động cao, dễ triển khai và có thể nhanh chóng thay đổi vị trí sau khi khai hỏa.

Theo nhà sản xuất V2X, Tempest được thiết kế để đáp ứng nhiều kịch bản tác chiến khác nhau. Hệ thống có thể triển khai dưới dạng cấu hình cố định, đặt trên rơ-moóc kéo, phù hợp cho nhiệm vụ bảo vệ các mục tiêu tĩnh có giá trị cao như trạm biến áp điện, kho nhiên liệu hoặc sở chỉ huy tiền phương. Với cấu hình này, Tempest đóng vai trò như một lớp phòng không tầm thấp thường trực, bảo vệ các hạ tầng trọng yếu trước các đợt tấn công bằng UAV.

Hệ thống tên lửa phòng không Tempest mới của Mỹ - Ảnh: Army Recognition

Bên cạnh đó, biến thể cơ động của Tempest mới là yếu tố được giới quan sát đặc biệt quan tâm. Hệ thống có thể tích hợp trực tiếp lên các phương tiện địa hình hạng nhẹ hoặc xe bán tải thương mại sẵn có, giúp giảm chi phí và tăng tính linh hoạt trong triển khai. Nhờ vậy, Tempest có thể nhanh chóng tiếp cận khu vực cần bảo vệ, thay đổi vị trí liên tục và hoạt động hiệu quả ngay cả trên địa hình phức tạp.

Triết lý thiết kế của Tempest tập trung vào khả năng “bắn rồi rút”, tức là khai hỏa trong thời gian ngắn và nhanh chóng rời khỏi vị trí để tránh bị đối phương phát hiện và phản kích. Cách tiếp cận này đặc biệt phù hợp với môi trường tác chiến hiện đại, nơi UAV trinh sát và các phương tiện tấn công chính xác cao khiến các hệ thống phòng không cố định dễ trở thành mục tiêu.

Do đó, Tempest được đánh giá là rất phù hợp với các nhóm hỏa lực cơ động của Ukraine. Trước đây, các đơn vị này chủ yếu sử dụng súng máy phòng không vận hành thủ công để đối phó với UAV cảm tử Shahed của Nga, đặc biệt trong điều kiện ban đêm. Việc đưa Tempest vào sử dụng có thể giúp nâng cao đáng kể hiệu quả phát hiện và tiêu diệt UAV, đồng thời giảm rủi ro và áp lực cho lực lượng phòng không tuyến đầu.

“Mũi tên vàng” AGM-114L Longbow

Yếu tố then chốt tạo nên sức mạnh - đồng thời cũng gây nhiều tranh cãi của hệ thống Tempest nằm ở loại đạn mà nó sử dụng như tên lửa AGM-114L Longbow Hellfire. Đây là biến thể đặc biệt trong dòng Hellfire nổi tiếng của Mỹ, được phát triển để đối phó các mục tiêu khó đánh chặn trong môi trường tác chiến phức tạp.

Tên lửa AGM-114 có chiều dài dao động từ khoảng 1,63 đến 1,75m, đường kính 0,178m và khối lượng từ 45 đến 48,5 kg. Tên lửa có tầm bắn hiệu quả trong khoảng 7 - 11km, mang đầu đạn nặng từ 8 đến 11kg. Về tốc độ, AGM-114 bay ở vận tốc cận âm, với tốc độ tối đa đạt khoảng Mach 1,3, tương đương 450m/s.

Một biến thể của tên lửa Hellfire - Ảnh: TWZ

Khác với các phiên bản Hellfire truyền thống sử dụng dẫn đường bằng laser, AGM-114L Longbow được trang bị đầu dò radar sóng milimet. Với cơ chế này, tên lửa không cần người bắn phải chiếu tia laser liên tục vào mục tiêu cho đến khi trúng đích. Điều đó giúp AGM-114L tránh được những hạn chế thường gặp của dẫn đường laser, vốn dễ bị ảnh hưởng bởi khói, sương mù, mưa lớn hoặc các biện pháp gây nhiễu quang học.

Nhờ đầu dò radar chủ động, AGM-114L mang lại khả năng “bắn và quên” đúng nghĩa. Sau khi mục tiêu đã được khóa và tên lửa được phóng đi, hệ thống Tempest có thể ngay lập tức cơ động sang vị trí khác hoặc chuyển sang theo dõi mục tiêu mới mà không cần duy trì đường ngắm. Đây là lợi thế rất lớn trong môi trường tác chiến hiện đại, nơi việc đứng yên quá lâu đồng nghĩa với nguy cơ bị phát hiện và phản kích.

Khả năng này cũng đặc biệt phát huy hiệu quả khi đối phó với các đợt tấn công bằng UAV theo bầy đàn. Thay vì phải tập trung toàn bộ sự chú ý vào một mục tiêu duy nhất, một tổ hợp Tempest có thể lần lượt phóng đạn vào nhiều UAV trong thời gian ngắn, ngay cả trong điều kiện ban đêm hoặc thời tiết xấu. Điều này giúp nâng cao đáng kể hiệu quả phòng không tầm thấp và giảm áp lực cho kíp chiến đấu.

Bài toán kinh tế bất đối xứng

Sức mạnh của Tempest đi kèm với cái giá không hề nhỏ. Tên lửa AGM-114L Longbow Hellfire - loại đạn chủ lực của hệ thống, vốn được thiết kế để tiêu diệt các mục tiêu có giá trị cao như xe tăng hoặc phương tiện bọc thép hiện đại. Khi được sử dụng cho nhiệm vụ phòng không tầm thấp, đặc biệt là để bắn hạ các UAV giá rẻ, AGM-114L ngay lập tức bộc lộ một nghịch lý kinh tế rõ rệt: hiệu quả chiến thuật rất cao, nhưng chi phí cho mỗi lần khai hỏa cũng ở mức đắt đỏ.

Tại Ukraine, đối thủ chính của Tempest hiện nay không phải là các mục tiêu bọc thép hạng nặng, mà là các UAV cảm tử Shahed-136 hay Geran-2. Những chiếc drone này có cấu trúc đơn giản, giá thành sản xuất thấp, ước tính chỉ khoảng 20.000 - 50.000 USD mỗi chiếc. Trong khi đó, một quả AGM-114L có giá vào khoảng 100.000 USD hoặc hơn.

Điều này dẫn đến tỷ lệ trao đổi chi phí rất bất lợi. Để bắn hạ một mục tiêu trị giá 20.000 USD, Ukraine có thể phải phóng đi một quả tên lửa đắt gấp 5 lần. Trong một cuộc chiến tiêu hao kéo dài, cách đánh này rõ ràng không bền vững về mặt tài chính. Trên thực tế, Nga đang đẩy mạnh sản xuất UAV giá rẻ không chỉ để gây thiệt hại vật chất, mà còn nhằm làm cạn kiệt kho dự trữ các loại tên lửa phòng không đắt tiền của Ukraine và các nước phương Tây viện trợ.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia quân sự cho rằng việc chỉ so sánh giá tên lửa với giá drone là cách nhìn quá đơn giản. Theo họ, phép so sánh đúng phải là giữa chi phí của tên lửa và giá trị của mục tiêu được bảo vệ. Nếu một quả đạn trị giá 100.000 USD có thể ngăn chặn một UAV Shahed lao vào trạm biến áp trị giá hàng triệu USD, hoặc tránh được thương vong cho dân thường, thì về mặt chiến lược, đó vẫn là một khoản đầu tư “có lãi”.

Trong bối cảnh Nga liên tục tấn công hạ tầng năng lượng, Ukraine gần như không có nhiều lựa chọn. Các hệ thống phòng không giá rẻ hơn như pháo Gepard hay súng máy phòng không tuy hiệu quả ở tầm gần, nhưng không thể bao phủ toàn bộ không phận và không phải lúc nào cũng kịp phản ứng. Vì vậy, dù chi phí cao, những giải pháp như Tempest vẫn được sử dụng như một lớp phòng thủ cần thiết, nhằm bảo vệ các mục tiêu sống còn trong cuộc chiến kéo dài và khốc liệt.

Hoàng Vũ