Ứng dụng khoa học, công nghệ AI vào bài toán phát triển đại dương bền vững

Các chuyên gia quốc tế sẽ thảo luận về ứng dụng AI, chuyển đổi số hàng hải và hoàn thiện chính sách quản lý nguồn lợi biển tại tọa đàm trong khuôn khổ Tuần lễ Khoa học Công nghệ VinFuture 2026...

Đại dương bao phủ hơn 70% bề mặt Trái Đất, có vai trò quan trọng trong điều hòa khí hậu, duy trì đa dạng sinh học và bảo đảm sinh kế cho hàng tỷ người. Tuy nhiên, khai thác tài nguyên quá mức, suy thoái hệ sinh thái và những hạn chế trong quản lý nguồn lợi biển đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về các giải pháp phát triển bền vững.

Đối với Việt Nam, quốc gia có hơn 3.000 km đường bờ biển và nhiều ngành kinh tế gắn với biển, bài toán này không chỉ liên quan đến bảo tồn môi trường mà còn tác động trực tiếp đến phát triển kinh tế biển trong dài hạn.

Tại tọa đàm “Đại dương Bền vững và Tương lai Hàng hải Thông minh” ngày 8/12/2026 trong khuôn khổ Tuần lễ Khoa học Công nghệ VinFuture, các chuyên gia quốc tế trong lĩnh vực sinh học biển, công nghệ hàng hải, sinh thái học thủy sản và kinh tế đại dương sẽ cùng thảo luận về mối liên hệ giữa tri thức khoa học, ứng dụng công nghệ và chính sách quản lý tài nguyên.

AI VÀ DỮ LIỆU MỞ RỘNG NĂNG LỰC NGHIÊN CỨU ĐẠI DƯƠNG

Sự phát triển của công nghệ giải trình tự gene, hình ảnh học, cảm biến, tin sinh học và AI đang thay đổi phương pháp nghiên cứu các hệ sinh thái biển. Thay vì giới hạn ở việc quan sát từng khu vực hoặc loài sinh vật riêng lẻ, các nhà khoa học có thể thu thập và phân tích lượng dữ liệu lớn trên phạm vi toàn cầu, qua đó nhận diện những biến đổi của hệ sinh thái biển.

Một trong những hướng nghiên cứu tiêu biểu là chương trình Tara Oceans do TS. Éric Karsenti tham gia dẫn dắt. Nhà sinh học tế bào này từng giữ vai trò Giám đốc Khoa học của chương trình giai đoạn 2009–2021, với mục tiêu khám phá sự đa dạng sinh học và vai trò của các sinh vật trong hệ sinh thái đại dương.

TS. Éric Karsenti, nhà khoa học tiên phong trong nghiên cứu sinh học biển và người khởi xướng chương trình thám hiểm khoa học quốc tế Tara Oceans. (Ảnh: NVCC)

TS. Éric Karsenti, nhà khoa học tiên phong trong nghiên cứu sinh học biển và người khởi xướng chương trình thám hiểm khoa học quốc tế Tara Oceans. (Ảnh: NVCC)

Thông qua việc kết hợp công nghệ giải trình tự gene, hình ảnh học và phân tích dữ liệu, Tara Oceans đã góp phần mở rộng hiểu biết về thế giới sinh vật biển, đặc biệt là các vi sinh vật tham gia vào hoạt động của hệ sinh thái và những chu trình sinh địa hóa toàn cầu.

Theo TS. Éric Karsenti, nghiên cứu một hệ sinh thái có quy mô toàn cầu đòi hỏi phương pháp tự động hóa trong thu thập dữ liệu gene và hình ảnh. Tin sinh học và AI giúp các nhà khoa học phát hiện những gene và loài mới mà phương pháp thủ công khó nhận diện.

Nếu AI và các công nghệ phân tích dữ liệu đang hỗ trợ giải mã những biến đổi của đại dương, công nghệ số cũng tạo ra những thay đổi trong thiết kế và vận hành hoạt động hàng hải.

TS. Dmitry Ponkratov, Phó Chủ tịch kiêm Giám đốc Toàn cầu phụ trách lĩnh vực Hàng hải tại Siemens Digital Industries Software (Vương quốc Anh), sẽ đề cập đến chiến lược chuyển đổi số của ngành hàng hải trên phạm vi toàn cầu.

Theo hướng tiếp cận này, các công nghệ mô phỏng và công cụ kỹ thuật số có thể được ứng dụng trong thiết kế tàu biển, tối ưu hiệu quả vận hành, nâng cao an toàn và giảm tác động đến môi trường. Đây cũng là những vấn đề ngày càng được quan tâm khi ngành hàng hải phải đáp ứng đồng thời yêu cầu về hiệu quả kinh tế và giảm phát thải.

THIẾU DỮ LIỆU ĐẦY ĐỦ GÂY KHÓ KHĂN CHO QUẢN LÝ NGUỒN LỢI THỦY SẢN

Bên cạnh năng lực nghiên cứu và công nghệ, chất lượng dữ liệu là một yếu tố quan trọng quyết định hiệu quả quản lý tài nguyên biển. Trong lĩnh vực thủy sản, những quyết định về hạn ngạch khai thác, bảo tồn và phục hồi nguồn lợi phụ thuộc nhiều vào mức độ chính xác của số liệu về sản lượng đánh bắt và tình trạng các quần thể sinh vật biển.

GS. Daniel Pauly, Đại học British Columbia (Canada), nhà sáng lập dự án Sea Around Us và đồng sáng lập FishBase, đã có nhiều nghiên cứu về xu hướng khai thác thủy sản và quản lý nguồn lợi biển trên phạm vi toàn cầu.

GS. Daniel Pauly, Đại học British Columbia (Canada), nhà sáng lập dự án Sea Around Us và chuyên gia hàng đầu thế giới về sinh học thủy sản, quản lý và bảo tồn nguồn lợi biển. (Ảnh: NVCC)

GS. Daniel Pauly, Đại học British Columbia (Canada), nhà sáng lập dự án Sea Around Us và chuyên gia hàng đầu thế giới về sinh học thủy sản, quản lý và bảo tồn nguồn lợi biển. (Ảnh: NVCC)

Một trong những vấn đề được ông chỉ ra là những khoảng trống trong hệ thống thống kê sản lượng khai thác tại nhiều quốc gia. Theo đó, số liệu chính thức thường tập trung vào hoạt động đánh bắt công nghiệp quy mô lớn, trong khi sản lượng từ nghề cá quy mô nhỏ và lượng cá bị đánh bắt nhưng sau đó bị loại bỏ chưa được ghi nhận đầy đủ.

Khoảng trống này có thể khiến sản lượng khai thác thực tế bị đánh giá thấp, dẫn đến những nhận định chưa chính xác về tình trạng nguồn lợi và khả năng phục hồi của hệ sinh thái biển.

Vì vậy, cải thiện hệ thống thống kê không đơn thuần là vấn đề kỹ thuật. Đây còn là điều kiện để các cơ quan quản lý có cơ sở đánh giá đúng áp lực khai thác, xây dựng chính sách bảo tồn và phân bổ nguồn lực phù hợp hơn.

Vấn đề càng đáng chú ý khi hoạt động khai thác thủy sản có sự tham gia của nhiều nhóm đối tượng, từ doanh nghiệp đánh bắt quy mô lớn đến cộng đồng ngư dân ven biển. Nếu dữ liệu không phản ánh đầy đủ thực trạng, các chính sách quản lý có thể bỏ sót những hoạt động khai thác và nhóm sinh kế quan trọng.

CHÍNH SÁCH KINH TẾ QUYẾT ĐỊNH HIỆU QUẢ BẢO TỒN ĐẠI DƯƠNG

Ngay cả khi có bằng chứng khoa học và dữ liệu đầy đủ, việc bảo vệ đại dương vẫn gặp trở ngại nếu các động lực kinh tế tiếp tục khuyến khích khai thác quá mức. Do đó, bên cạnh giải pháp công nghệ và quản lý, việc điều chỉnh chính sách kinh tế cũng là một yêu cầu quan trọng.

GS. Ussif Rashid Sumaila, chuyên gia kinh tế đại dương tại Đại học British Columbia (Canada), tập trung nghiên cứu chính sách trợ cấp thủy sản, công bằng xã hội và tính bền vững trong phát triển kinh tế biển.

Theo ông, cần thay đổi cách nhìn nhận giá trị kinh tế của đại dương. Thay vì xem bảo tồn biển là một khoản chi phí hoặc hoạt động có thể mâu thuẫn với mục tiêu tăng trưởng, các quốc gia cần nhìn nhận hệ sinh thái đại dương khỏe mạnh như một nền tảng của sự thịnh vượng lâu dài.

GS. Ussif Rashid Sumaila nhấn mạnh: “Bảo vệ đại dương nên được hiểu là đầu tư vào cơ sở hạ tầng kinh tế thiết yếu, bao gồm cơ sở hạ tầng tự nhiên tạo ra thực phẩm, hỗ trợ việc làm, ổn định khí hậu, giảm thiểu rủi ro và tạo ra của cải qua nhiều thế hệ.”

GS. Ussif Rashid Sumaila, chuyên gia kinh tế đại dương tại Đại học British Columbia (Canada), với những nghiên cứu tiên phong về chính sách trợ cấp thủy sản, công bằng xã hội và phát triển kinh tế biển bền vững. (Ảnh: NVCC)

GS. Ussif Rashid Sumaila, chuyên gia kinh tế đại dương tại Đại học British Columbia (Canada), với những nghiên cứu tiên phong về chính sách trợ cấp thủy sản, công bằng xã hội và phát triển kinh tế biển bền vững. (Ảnh: NVCC)

Cách tiếp cận này đặt vấn đề bảo tồn trong mối quan hệ trực tiếp với phát triển kinh tế. Theo đó, những chính sách khuyến khích khai thác tài nguyên cần được xem xét trên cơ sở tác động dài hạn đối với hệ sinh thái, sinh kế cộng đồng và khả năng duy trì nguồn lợi biển.

Những nghiên cứu về trợ cấp thủy sản, quản lý khai thác và công bằng xã hội cũng cho thấy phát triển kinh tế đại dương không chỉ là câu chuyện về tăng trưởng sản lượng, mà còn liên quan đến cách phân bổ lợi ích và trách nhiệm bảo vệ tài nguyên giữa các nhóm tham gia.

Các hướng tiếp cận của các chuyên gia tại tọa đàm cho thấy bài toán phát triển đại dương bền vững không thể giải quyết bằng một giải pháp đơn lẻ. Khoa học giúp nhận diện và hiểu rõ hệ sinh thái; công nghệ mở rộng năng lực nghiên cứu và cải thiện hoạt động hàng hải; dữ liệu tạo cơ sở cho quản lý nguồn lợi; trong khi chính sách kinh tế quyết định cách thức chuyển hóa những hiểu biết đó thành hành động.

Bảo Bình

Nguồn VnEconomy: https://vneconomy.vn/techconnect/ung-dung-khoa-hoc-cong-nghe-ai-vao-bai-toan-phat-trien-dai-duong-ben-vung.htm