Ưu đãi thuế quan từ VEFTA: Cơ hội lớn nhưng không dễ chuyển hóa thành đơn hàng

EFTA mở rộng dư địa xuất khẩu cho hàng Việt

Ngày 18/10/2026, Việt Nam và 4 nước thành viên Hiệp hội Mậu dịch tự do châu Âu (EFTA), gồm Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein, chính thức ký kết Hiệp định VEFTA, khép lại hành trình đàm phán kéo dài 14 năm với 21 phiên đàm phán chính thức.

Tại hội thảo về cơ hội và thách thức đối với doanh nghiệp Việt Nam từ VEFTA, diễn ra sáng 11/11 tại Hà Nội, ông Đậu Anh Tuấn - Phó Tổng thư ký, Trưởng Ban Pháp chế Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), cho rằng đa dạng hóa thị trường là yêu cầu quan trọng để doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro trước những biến động của chuỗi cung ứng và chính sách thương mại toàn cầu. VEFTA sẽ tạo khuôn khổ hợp tác thương mại ổn định, minh bạch và có khả năng dự báo giữa Việt Nam với các đối tác EFTA.

Theo số liệu của Cục Hải quan, năm 2025, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu Việt Nam - EFTA đạt khoảng 1,92 tỷ USD, tăng gần 29% so với năm 2024. Trong đó, Việt Nam xuất khẩu khoảng 405 triệu USD, chủ yếu là giày dép, dệt may, thủy sản, thiết bị điện, điện tử và cơ khí; nhập khẩu đạt 1,52 tỷ USD, tập trung vào máy móc, thiết bị, dược phẩm và đầu vào công nghệ cao.

Về đầu tư, đến hết tháng 9/2026, Thụy Sĩ có 247 dự án còn hiệu lực tại Việt Nam với tổng vốn đăng ký khoảng 2,5 tỷ USD. Na Uy có 64 dự án với hơn 203 triệu USD vốn đăng ký tính đến cuối năm 2025.

Ông Đậu Anh Tuấn - Phó Tổng thư ký, Trưởng Ban Pháp chế Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI).

Theo ông Tuấn, cơ cấu kinh tế Việt Nam và EFTA có tính bổ trợ rõ nét. EFTA có thế mạnh về công nghệ, tài chính, dược phẩm và năng lượng, trong khi Việt Nam có năng lực sản xuất, chế biến. Với kim ngạch xuất khẩu hiện tại, hàng hóa Việt Nam còn nhiều dư địa tại khu vực có sức mua và thu nhập bình quân đầu người cao.

Về mở cửa thị trường, các nước EFTA cam kết xóa bỏ thuế quan ngay khi hiệp định có hiệu lực đối với hơn 90% số dòng thuế, tương đương 99,5% kim ngạch nhập khẩu từ Việt Nam. Toàn bộ hàng công nghiệp, kể cả thủy sản, được hưởng thuế suất 0% ngay. Nhiều mặt hàng nông sản như cà phê, gạo, rau quả và mật ong cũng được xóa bỏ hoặc cắt giảm thuế.

Không chỉ tạo thuận lợi cho xuất khẩu, VEFTA còn mở ra cơ hội để doanh nghiệp tiếp cận công nghệ, thiết bị và phương thức quản trị tiên tiến thông qua hợp tác với đối tác EFTA, nhất là trong các lĩnh vực năng lượng tái tạo, công nghệ sạch và kinh tế tuần hoàn.

Bà Nguyễn Sơn Trà - Phụ trách Phòng WTO, đàm phán và thực thi hiệp định, Vụ Phát triển thị trường nước ngoài và Thương mại đa biên, Bộ Công Thương, nhận định VEFTA có phạm vi tương đối toàn diện, bao gồm thương mại hàng hóa, dịch vụ, đầu tư và phát triển bền vững. Hiệp định tạo thêm cơ hội để doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, thúc đẩy chuyển đổi xanh và đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng cao của người tiêu dùng EFTA.

Ưu đãi thuế quan không đồng nghĩa dễ tiếp cận thị trường

Dù cơ hội mở ra khá rõ, việc tận dụng VEFTA không đơn thuần là hưởng mức thuế thấp hơn. Kinh nghiệm thực thi các FTA trước đây cho thấy khoảng 1/3 doanh nghiệp chưa tận dụng được ưu đãi thuế quan từ EVFTA do không đáp ứng quy tắc xuất xứ. Thiếu thông tin về cam kết và cách thức áp dụng cũng là rào cản đáng kể.

Hội thảo được tổ chức nhằm hỗ trợ doanh nghiệp nhận diện cơ hội, thách thức và chủ động xây dựng chiến lược kinh doanh để tận dụng hiệu quả VEFTA.

Doanh nghiệp cần lưu ý EFTA không phải liên minh thuế quan, vì vậy mỗi nước có biểu thuế riêng. Iceland và Na Uy có biểu thuế riêng, trong khi Thụy Sĩ và Liechtenstein sử dụng chung một biểu thuế. Mức độ mở cửa đối với nông sản cũng khác nhau: Thụy Sĩ xóa bỏ thuế ngay với khoảng 40% dòng thuế nông nghiệp, Na Uy 53% và Iceland 74%.

Vì vậy, doanh nghiệp cần tra cứu chính xác mã HS, biểu thuế của từng thị trường và quy tắc xuất xứ đối với từng mặt hàng để bảo đảm đủ điều kiện hưởng ưu đãi.

Bên cạnh đó, các nước EFTA có yêu cầu cao về chất lượng, an toàn, môi trường và truy xuất nguồn gốc. Theo bà Nguyễn Sơn Trà, doanh nghiệp cần tìm hiểu quy định về nguồn gốc nguyên liệu, quy trình sản xuất, vệ sinh an toàn thực phẩm, kiểm dịch động thực vật (SPS), hàng rào kỹ thuật trong thương mại (TBT) và quản lý nhập khẩu của từng nước. Doanh nghiệp phải chủ động tra cứu thông tin trên các trang chính thức của cơ quan chức năng nước sở tại.

Đặc thù vận chuyển và phân phối hàng hóa cũng cần được tính đến. Bà Nguyễn Phương Linh - Trưởng phòng Hội nhập kinh tế tài chính, Cục Quản lý nợ và Kinh tế Đối ngoại, Bộ Tài chính, cho biết thị trường Bắc Âu có mối liên kết chặt chẽ với EU. Nhiều doanh nghiệp Việt Nam xuất khẩu hàng hóa đến các đầu mối tại châu Âu như Bỉ hoặc Đức, sau đó chia nhỏ lô hàng để phân phối tiếp đến các thị trường Bắc Âu.

Thực tế này đặt ra yêu cầu về cơ chế tạo thuận lợi cho hàng hóa quá cảnh qua EU trước khi đến các nước EFTA mà vẫn đáp ứng điều kiện hưởng ưu đãi xuất xứ. Đây cũng là nội dung được tính đến trong quá trình đàm phán nhằm hỗ trợ luân chuyển hàng hóa giữa hai khu vực.

Ngoài điều kiện về thuế quan và xuất xứ, doanh nghiệp còn phải giải quyết bài toán logistics, tìm kiếm đối tác, xây dựng hệ thống phân phối và thương hiệu. Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, hạn chế về nguồn lực, công nghệ và chi phí đầu tư càng khiến việc đáp ứng tiêu chuẩn thị trường EFTA trở nên khó khăn.

VEFTA đã được ký kết nhưng chưa có hiệu lực. Khoảng thời gian chờ hoàn tất thủ tục cần được doanh nghiệp tận dụng để rà soát sản phẩm, nguồn nguyên liệu và năng lực đáp ứng yêu cầu của thị trường.

Theo bà Nguyễn Phương Linh, Bộ Tài chính sẽ phối hợp với Bộ Công Thương để bảo đảm nghị định về biểu thuế có thời điểm hiệu lực tương ứng với hiệp định, hạn chế khoảng trống chính sách và giúp doanh nghiệp được hưởng ưu đãi ngay khi VEFTA có hiệu lực.

Để tận dụng hiệu quả hiệp định, doanh nghiệp cần sớm nghiên cứu biểu thuế, quy tắc xuất xứ và điều kiện nhập khẩu của từng thị trường; lựa chọn nguồn nguyên liệu phù hợp, kiểm soát quy trình sản xuất và nâng cao năng lực truy xuất nguồn gốc. Việc đầu tư công nghệ sạch, sử dụng hiệu quả tài nguyên và đáp ứng các chứng chỉ xanh cũng giúp hàng hóa tăng khả năng cạnh tranh.

Các hiệp hội ngành hàng cần hỗ trợ doanh nghiệp cập nhật cam kết, tiêu chuẩn thị trường và phản ánh vướng mắc tới cơ quan quản lý. Về phía cơ quan nhà nước, cần chuyển hóa cam kết thành hướng dẫn cụ thể, dễ tra cứu theo từng ngành hàng, đồng thời tăng cường kết nối doanh nghiệp với nhà nhập khẩu, nhà đầu tư và đối tác công nghệ EFTA.

Theo ông Đậu Anh Tuấn, “cánh cửa đã được mở rộng. Tuy nhiên, kinh nghiệm thực thi các hiệp định trước đây cho thấy cửa mở chưa có nghĩa là hàng hóa tự đi qua”. Khả năng tận dụng VEFTA phụ thuộc vào sự chuẩn bị của từng doanh nghiệp, từ tìm hiểu cam kết, nâng cao năng lực sản xuất đến đáp ứng tiêu chuẩn thị trường.