Vá 'lỗ hổng' an sinh cho lao động tự do

Ảnh minh họa

Điểm sáng từ chính sách bảo hiểm thất nghiệp mới

Sáng chạy xe công nghệ, chiều nhận đơn giao vội, tối ai thuê gì làm nấy... Hôm nào khỏe thì có tiền trang trải, hôm nào ốm đau hay xe hỏng là coi như không có thu nhập," anh Nguyễn Văn Hùng, 38 tuổi, lái xe ôm công nghệ tại Hà Nội, thở dài khi nhắc đến hai chữ ổn định. Câu chuyện của anh cũng là hình ảnh quen thuộc của hàng triệu lao động tự do ngày ngày bám víu vào công việc bấp bênh để mưu sinh, nhưng lại thường xuyên đứng ngoài rìa của những chiếc phao an sinh dài hạn.

Để chia sẻ bớt những gánh nặng đó, một tia hy vọng mới đã xuất hiện từ chính sách việc làm. Từ ngày 1/1/2026, Luật Việc làm số 74/2025/QH15 và Nghị định 374/2025/NĐ-CP chính thức đi vào cuộc sống, lần đầu tiên mở rộng cửa đón những người làm việc không trọn thời gian vào lưới bảo hiểm thất nghiệp.

Tuy nhiên, làm ít giờ hơn không đồng nghĩa với chuyện mặc nhiên được bảo vệ. Khung pháp lý mới đòi hỏi những tiêu chí cụ thể như người lao động phải có hợp đồng lao động từ đủ một tháng trở lên, đồng thời mức tiền lương trong tháng phải bằng hoặc cao hơn mức tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc thấp nhất để tạo ra một đường ranh gắn liền giữa quan hệ lao động và thu nhập tối thiểu. Cùng với đó, mức đóng hiện hành được ấn định là 1% đối với người lao động và 1% đối với người sử dụng lao động.

Đón nhận thông tin này, nhiều lao động làm việc theo ca kíp hay bán thời gian không giấu được sự phấn khởi nhưng cũng đi kèm những trăn trở riêng.

Chị Lê Thị Mai, nhân viên phục vụ bán thời gian tại một chuỗi cửa hàng cà phê ở Hà Nội chia sẻ rằng trước giờ mọi người làm việc không đủ tám tiếng nên cứ đinh ninh chẳng có chế độ gì ngoài tiền lương theo giờ. Nay nếu được tham gia bảo hiểm thất nghiệp và hỗ trợ học nghề lúc mất việc thì anh chị em làm nghề tự do cảm thấy yên tâm hơn hẳn.

Anh Trần Văn Nam, tài xế công nghệ kết hợp giao hàng tự do

Dù vậy, bên cạnh niềm vui vì chính sách được mở rộng, nhiều người vẫn mang nỗi lo về mức thu nhập tối thiểu để được tham gia. Anh Trần Văn Nam, tài xế công nghệ kết hợp giao hàng tự do, giãi bày rằng chính sách mới là tín hiệu mừng, nhưng thu nhập của anh vốn bấp bênh theo mùa vụ. Nếu có những tháng lượng khách ít, tiền kiếm được không đạt đến mức sàn tối thiểu theo quy định, anh không biết mình có đủ điều kiện để tham gia bảo hiểm hay không. Từ thực tế đó, anh mong mỏi các thủ tục xét duyệt sẽ uyển chuyển hơn để những người có thu nhập thấp, bấp bênh không bị bỏ lại phía sau.

Dẫu vẫn còn những băn khoăn về điều kiện thu nhập, không thể phủ nhận rằng việc đưa lao động bán thời gian vào diện thụ hưởng đã mang lại giá trị thiết thực vượt xa một khoản trợ cấp tài chính lúc nghỉ việc. Khi tham gia hệ thống này, người lao động còn được thụ hưởng cả một hệ sinh thái hỗ trợ toàn diện: Từ việc được tư vấn và giới thiệu việc làm miễn phí, hỗ trợ đào tạo nâng cao kỹ năng nghề, cho đến việc được Quỹ bảo hiểm thất nghiệp đóng bảo hiểm y tế trong suốt thời gian hưởng trợ cấp.

Luật Bảo hiểm xã hội đang được xem xét lại

Song song với chính sách việc làm, bức tranh an sinh đang tiếp tục được hoàn thiện khi Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội bước vào giai đoạn rà soát quan trọng. Mới đây, Thường trực Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội đã tổ chức phiên họp thẩm tra sơ bộ dưới sự chủ trì của Chủ nhiệm Ủy ban Nguyễn Đắc Vinh nhằm tháo gỡ những khoảng trống pháp lý còn bỏ ngỏ bấy lâu nay.

Tại phiên họp, không khí thảo luận thẳng thắn xoay quanh thực tế rằng hệ thống pháp luật hiện hành đang dần tụt lại phía sau trước sự bùng nổ mạnh mẽ của thị trường lao động phi truyền thống. Đặt vấn đề từ góc độ chuyên môn, đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Văn hoá Xã hội của Quốc hội Vũ Văn Tiến chỉ rõ rằng việc đưa hàng triệu lao động tự do vào lưới an sinh không thể chỉ dừng lại ở khẩu hiệu. 

Đại biểu nhấn mạnh sự cần thiết phải định hình rõ ràng, chặt chẽ khái niệm về người làm việc không có quan hệ lao động và lao động trên nền tảng số. Điểm cốt lõi là cơ quan soạn thảo phải phác vạch được một lộ trình thực hiện khả thi, đưa các lực lượng này vào diện bảo hiểm xã hội bắt buộc với tầm nhìn chiến lược nhằm đạt mục tiêu bao phủ 60% lực lượng lao động vào năm 2030. Đây chính là cột trụ an sinh dài hạn mấu chốt, tạo điểm tựa để khi người lao động về già, hết tuổi lao động hoặc gặp rủi ro lớn về sức khỏe, họ vẫn có lương hưu và chăm sóc y tế để thảnh thơi tuổi xế chiều.

ĐBQH hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Văn hóa và Xã hội Vũ Văn Tiến phát biểu 

Lắng nghe những trăn trở từ thực tiễn đời sống và ý kiến của các đại biểu, Chủ nhiệm Ủy ban Nguyễn Đắc Vinh khẳng định đợt sửa đổi luật lần này mang sứ mệnh lớn là phải thích ứng kịp thời với những biến động của nền kinh tế mới. Lãnh đạo Ủy ban yêu cầu Ban soạn thảo tiếp thu tối đa các ý kiến đóng góp, mổ xẻ từng điều khoản thật thấu đáo để đảm bảo tính đồng bộ, khả thi và thực sự mang lại tấm lá chắn vững chắc cho người dân.

Việc đồng thời mở rộng bảo hiểm thất nghiệp cho lao động bán thời gian và từng bước đưa lao động tự do vào lưới bảo hiểm xã hội bắt buộc cho thấy một tầm nhìn dài hạn của nhà nước.

Khi các thủ tục hành chính được cắt giảm, giao dịch điện tử được đẩy mạnh và cơ sở dữ liệu quốc gia phát huy hiệu quả, gánh nặng của người lao động tự do sẽ được sẻ chia phần nào. Đó không chỉ là sự thay đổi về mặt câu chữ trong văn bản luật, mà là bước tiến quan trọng để hiện thực hóa một hệ thống an sinh xã hội toàn diện, nhân văn, nơi mọi người lao động dù làm bất cứ ngành nghề gì cũng đều có một điểm tựa vững chắc cho tương lai.