Vì sao một quốc gia Đông Nam Á trả tiền để người dân đọc sách?

Dù là lúc chờ tàu hay ngồi thư giãn tại quán cà phê, người dân ở một quốc gia Đông Nam Á đang được khuyến khích hình thành một thói quen ngày càng khó duy trì: đọc sách.

Vào tháng 9, Singapore đã khởi động chiến dịch quốc gia mới, kéo dài 5 năm, nhằm nuôi dưỡng thói quen đọc sách. Một trong những hình thức khuyến khích là trả một khoản tiền nhỏ cho người dân ghi lại số phút đọc sách của mình trên trang web chính phủ, theo CNN.

Giới chức trách kỳ vọng chiến lược “game hóa” - sử dụng hệ thống điểm để theo dõi thói quen đọc và trao phần thưởng nhỏ - có thể giúp khôi phục một thói quen đang bị ảnh hưởng bởi những giờ lướt nội dung trên mạng xã hội.

“Dù nội dung dạng ngắn giúp chúng ta cập nhật thông tin, đọc nội dung dài sẽ giúp tăng cường khả năng tập trung, tư duy phản biện và trí tưởng tượng”, Melissa Tam, lãnh đạo Hội đồng Thư viện Quốc gia Singapore, cho biết.

Người dân Singapore có thể ghi lại thời gian đọc sách hàng ngày trên trang CrowdTask SG trong khuôn khổ chiến dịch quốc gia kéo dài nhiều năm nhằm thúc đẩy văn hóa đọc. Ảnh: CNN.

“Mục tiêu cuối cùng của chúng tôi là xây dựng một quốc gia ham đọc sách, ham tìm hiểu, có khả năng đánh giá thông tin và được trang bị tốt để thích ứng với thế giới ngày càng phức tạp”, bà nói.

Ngăn hiện tượng “brain rot”

Tuy nhiên, chương trình này khó có thể giúp những người mê sách trở nên giàu có. Nếu người tham gia đọc sách trong 50 ngày, họ sẽ nhận được 1 SGD (tương đương 0,8 USD).

Mỗi lần đọc từ 15 phút trở lên sẽ mang lại 20 xu ảo. Người đọc cần tích lũy 1.000 xu để nhận khoản tiền 1 SGD. Mỗi ngày, hệ thống chỉ cho phép người tham gia ghi nhận 1 lần đọc sách để tính điểm.

Chương trình đặc biệt này được triển khai trong bối cảnh khả năng tập trung cùng thói quen đọc sách có xu hướng giảm trên toàn thế giới.

Các nhà giáo dục đang chật vật đối phó với hiện tượng “brain rot” - cách gọi tình trạng khả năng nhận thức suy giảm, được cho do tiêu thụ quá nhiều nội dung nông, hời hợt trên mạng, cũng như “doomscrolling” - thói quen liên tục lướt nội dung tiêu cực.

Báo cáo của Chương trình Đánh giá Học sinh Quốc tế (PISA) mới nhất đã cảnh báo về sự suy giảm kỹ năng đọc của thanh thiếu niên trên toàn thế giới.

Báo cáo cho biết thanh thiếu niên đang đánh mất những kỹ năng "quan trọng nhất trong thời đại trí tuệ nhân tạo", như khả năng đánh giá thông tin một cách khách quan từ nhiều nguồn khác nhau, theo BBC.

Tổng thống Singapore Tharman Shanmugaratnam (giữa) và phu nhân Jane Ittogi Shanmugaratnam (giữa, bên phải) đọc sách. Ảnh: Straits Times.

Loh Chin Ee, thuộc Viện Giáo dục Quốc gia, Đại học Công nghệ Nanyang, cho rằng game hóa việc đọc và biến đọc sách thành một thói quen là trọng tâm trong sáng kiến của Singapore.

“Với một người đọc nhiều, 15 phút có thể là khoảng thời gian rất ngắn, nhưng tôi nghĩ đó là khoảng thời gian vừa đủ”, Loh, người nghiên cứu về thói quen đọc, nói. “Điều xảy ra là nhiều người vẫn đọc, nếu chúng ta định nghĩa hoạt động đọc bao gồm đọc chữ trên màn hình. Nhưng kiểu đọc sâu - dành thời gian và thực sự duy trì sự tập trung cho việc đọc - có thể đang diễn ra ít thường xuyên hơn”.

Lee Jia Li, người sáng lập câu lạc bộ Saturday Book Club, nói với Straits Times rằng 15 phút đọc sách mỗi ngày là khởi đầu tốt, giúp mọi người nhận ra rằng đọc sách không phải là việc khó hay mất quá nhiều thời gian.

Bà dẫn ví dụ về cách các quốc gia khác đang tìm cách thúc đẩy văn hóa đọc. Tại Hàn Quốc, những khu vực trong công viên và ven sông được biến thành không gian đọc sách khi thời tiết đẹp. Còn ở Nhật Bản, sách thường được đặt tại những nơi như quán cà phê và trên tàu, giúp mọi người dễ dàng tiếp cận.

“Còn rất nhiều tiềm năng để phát triển hơn nữa, và tôi hy vọng cuối cùng Singapore sẽ xây dựng được một nét văn hóa đọc riêng của mình”, Lee cho hay.

Dù Singapore vẫn nổi bật trên thế giới về thành tích đọc hiểu, có những lo ngại rằng học sinh dần mất hứng thú với việc đọc khi bước vào giai đoạn chuẩn bị cho các kỳ thi quan trọng hơn.

Một chuyên gia phân tích rủi ro tại Singapore, người thường xuyên đọc các báo cáo kỹ thuật và tin tức phục vụ công việc, cho rằng học sinh bắt đầu mất niềm vui đọc sách khi bước vào bậc trung học.

“Tôi nghĩ những năm tháng tuổi thiếu niên có thể khá căng thẳng”, Isaac Neo, 32 tuổi, nói. “Có rất nhiều kỳ thi quan trọng và bạn bắt đầu chỉ đọc những thứ mình sẽ được kiểm tra. Rồi dần dần, bạn mất đi thói quen đọc để giải trí”.

Hội đồng Thư viện Quốc gia Singapore cho biết chương trình “đọc sách nhận thưởng” đang được triển khai thí điểm đến cuối năm. Ảnh: Straits Times.

Khi nhận ra mình đã nhiều năm không đọc sách kể từ khi bắt đầu đi làm, Neo đồng sáng lập Câu lạc bộ Sách dành cho Nam giới Hiện đại vào năm 2025.

“Tôi đã nói chuyện với khá nhiều người và họ nói động lực của họ là đưa đọc sách trở lại như một thói quen, bởi họ đã không làm điều đó trong thời gian dài”, anh nói.

Neo cho biết các thành viên câu lạc bộ chia sẻ rằng họ còn bắt đầu tìm đến những thể loại mà trước đây họ không bao giờ lựa chọn.

Hội đồng Thư viện Quốc gia Singapore cho biết chương trình “đọc sách nhận thưởng” đang được triển khai thí điểm đến cuối năm, với “những tính năng và cải tiến mới sẽ được bổ sung dựa trên phản hồi”.

Người đọc cũng có thể tham gia hoạt động gây quỹ từ thiện. Ban tổ chức kỳ vọng hoạt động này sẽ thu hút 7,5 triệu phút đọc sách, qua đó quyên góp tới 118.300 USD trong năm nay.

Tranh luận về giá trị của việc đọc

Dù vậy, chương trình đã làm dấy lên tranh luận về việc liệu tiền có thực sự có thể nuôi dưỡng tình yêu sách lâu dài hay không. Một số người chỉ trích cho rằng mọi người nên đọc đơn giản vì niềm yêu thích với việc đọc.

Những người khác cho rằng trong thời đại bị xao nhãng quá mức, bất cứ điều gì có thể khiến người ta đọc sách cũng không hẳn là điều xấu.

“Tôi thà thấy mọi người mải đọc đến mức đi quá bến tàu hoặc trạm xe buýt còn hơn nghe những âm thanh TikTok và các bộ phim truyền hình Trung Quốc do AI tạo ra liên tục phát trên tàu”, Charmaine Lim (28 tuổi), nhà sáng tạo nội dung về sách và phong cách sống tại Singapore, nói.

Chương trình đặc biệt này được triển khai trong bối cảnh khả năng tập trung và thói quen đọc sách có xu hướng giảm trên toàn thế giới. Ảnh: Straits Times.

Ashley Chia, người điều hành một câu lạc bộ sách, cho rằng chương trình cần hướng đến mục tiêu rộng lớn hơn.

“Tôi thích ý tưởng biến việc đọc thành thói quen và tạo cho mọi người cú hích nhỏ để bắt đầu”, cô nói. “Nếu Singapore muốn xây dựng văn hóa đọc, có lẽ thành công không chỉ nằm ở việc mọi người đọc 15 phút mỗi ngày, mà còn ở việc chúng ta trở thành người đọc ham tìm hiểu hơn. Chúng ta đọc cả những thứ nằm ngoài những gì đang có sẵn trước mắt hoặc mang lại lợi ích ngay lập tức cho mình”.

Tuy nhiên, một số nghiên cứu cho thấy phần thưởng bằng tiền có thể làm giảm mong muốn tự thân của một người trong việc tiếp tục hành vi sau khi phần thưởng đó biến mất.

“Phần thưởng bằng tiền có hiệu quả với những người vốn đã có phần quan tâm đến việc đọc. Nhưng với những người hoàn toàn không có hứng thú, việc dùng tiền để khuyến khích có thể khó tạo ra một động lực nội tại đủ bền vững để họ duy trì việc đọc”, Charissa Ng, nhà tâm lý học lâm sàng chính tại Putra Star Care ở Singapore, nói.

Liệu những khoản tiền thưởng nhỏ có thể vượt qua lượng dopamine do các thuật toán tạo ra hay không vẫn còn phải chờ xem. Singapore vốn đã đạt được thành công với nhiều chiến dịch quốc gia - từ giữ gìn vệ sinh nơi công cộng đến khuyến khích người dân cư xử lịch sự. Vì vậy, một cú hích nhẹ cùng phần thưởng nhỏ vẫn có thể là động lực đủ để người dân mở sách và lật sang trang tiếp theo.