VACD chỉ ra nút thắt về thuế và hải quan gây khó cho doanh nghiệp
Hội các Nhà quản trị doanh nghiệp Việt Nam (VACD) vừa có công văn gửi VCCI kiến nghị gỡ nhiều điểm nghẽn thuế, hải quan, lao động nhằm khơi thông dòng vốn, giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp.

Vướng mắc về thuế và hải quan khiến doanh nghiệp "mắc kẹt" dòng tiền. Ảnh: Hoàng Anh.
Thời gian qua, hướng tới mục tiêu tăng trưởng hai con số và đưa doanh nghiệp trở thành một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế, nhiều chính sách, quy định mới về thuế, hải quan đã được ban hành, theo hướng tăng tính minh bạch, giảm thiểu thủ tục hành chính và chi phí tuân thủ.
Đánh giá cao những nỗ lực cải thiện môi trường kinh doanh, cải cách thủ tục hành chính trong lĩnh vực thuế và hải quan, tuy nhiên, Hội các Nhà quản trị doanh nghiệp Việt Nam (VACD) chỉ ra, quá trình thực thi các chính sách, quy định trong lĩnh vực này tại cơ sở vẫn tồn tại những khoảng trống chuyển tiếp và cách hiểu thiếu thống nhất.
Hệ quả là không ít doanh nghiệp sản xuất, dịch vụ hàng không, cảng biển và nhà đầu tư nước ngoài bị đọng vốn hoàn thuế kéo dài hoặc phải gánh thêm thủ tục hành chính không cần thiết.
Vì vậy, trước thềm Chương trình đối thoại thường niên giữa Bộ Tài chính với doanh nghiệp về chính sách và thủ tục hành chính thuế, hải quan năm 2026, VACD có công văn gửi tới Liên đoàn Thương mại và công nghiệp Việt Nam (VCCI) phản ánh 10 nhóm vướng mắc trong lĩnh vực thuế và hải quan, trên cơ sở ghi nhận khó khăn thực tế của cộng đồng doanh nghiệp.
Nghịch lý chờ hoàn thuế và rủi ro hồi tố thủ tục
Một trong những nhóm vấn đề được VACD phản ánh là tình trạng doanh nghiệp bị ách tắc hồ sơ hoàn thuế giá trị gia tăng do sự khác biệt chính sách giữa hai giai đoạn trước và sau ngày 1/7/2025.
Điển hình là trường hợp của Công ty CP Dịch vụ hàng không sân bay Tân Sơn Nhất (SASCO) đối với hoạt động bán hàng lưu niệm, đồ ăn, đồ uống cho hành khách xuất nhập cảnh trong khu vực cách ly sân bay.
Trong giai đoạn 01/01/2016 – 30/06/2025, cơ quan thuế không chấp thuận hoàn thuế giá trị gia tăng đầu vào của SASCO với lý do giao dịch bán lẻ trực tiếp cho hành khách không đáp ứng điều kiện về hợp đồng và chứng từ thanh toán qua ngân hàng theo Thông tư 219/2013/TT-BTC.
Nghịch lý nằm ở chỗ, từ ngày 1/7/2025, Nghị định 181/2025/NĐ-CP đã bãi bỏ yêu cầu này để phù hợp với bản chất giao dịch bán lẻ tại khu cách ly, nhưng số thuế đầu vào phát sinh suốt gần một thập kỷ trước đó vẫn bị tồn đọng, làm giảm năng lực cạnh tranh và dòng tiền lưu động của doanh nghiệp.
Do vậy, doanh nghiệp kiến nghị Chính phủ và Bộ Tài chính sớm có hướng dẫn chuyển tiếp thống nhất, cho phép hoàn thuế tồn đọng dựa trên bảng kê hàng hóa, dịch vụ đã bán cùng chứng từ liên quan.
Tình trạng tương tự cũng xảy ra với việc hoàn thuế giá trị gia tăng cho các dự án đầu tư triển khai trước ngày 1/7/2025. Theo phản ánh của cộng đồng doanh nghiệp, một số cơ quan thuế địa phương yêu cầu doanh nghiệp phải thực hiện chuyển số thuế đề nghị hoàn ngay trước thời điểm dự án hoàn thành, đi vào hoạt động và phát sinh doanh thu.
Nếu doanh nghiệp rà soát, nộp hồ sơ sau mốc thời gian này, cơ quan thuế địa phương coi đó là kê khai chậm và từ chối hoàn, buộc doanh nghiệp phải chuyển sang khấu trừ dần trên tờ khai mẫu 01/GTGT.
VACD lập luận, cách hiểu này đi ngược lại tinh thần tháo gỡ tại Luật Thuế giá trị gia tăng và Nghị định 181/2025/NĐ-CP, vốn cho phép gia hạn nộp hồ sơ hoàn thuế trong vòng một năm kể từ khi dự án hoặc hạng mục đầu tư hoàn thành, phát sinh doanh thu.
Do đó, VACD đề nghị Bộ Tài chính và Cục Thuế sớm có văn bản chỉ đạo thống nhất để các địa phương giải quyết hoàn thuế khi doanh nghiệp đáp ứng đủ điều kiện và nộp hồ sơ đúng thời hạn một năm nêu trên.
Đáng chú ý hơn cả là câu chuyện kéo dài hơn sáu năm của Công ty TNHH Cảng Container Quốc tế Cái Lân, doanh nghiệp có vốn đầu tư từ Mỹ, hoạt động tại Quảng Ninh.
Năm 2010, Cảng Cái Lân ký các hợp đồng vay vốn với những tổ chức tài chính phát triển quốc tế gồm FMO, PROPARCO và IFC, vốn đều đã ký bản ghi nhớ hoặc thỏa thuận khung thuộc diện điều ước quốc tế được miễn thuế với Chính phủ Việt Nam.
Tuy nhiên, cơ quan thuế địa phương lại yêu cầu doanh nghiệp phải có hồ sơ thông báo miễn thuế theo quy định của Thông tư 156/2013/TT-BTC, một văn bản mãi đến cuối năm 2013 mới có hiệu lực và không hề có điều khoản hồi tố.
Doanh nghiệp cho biết đã gửi công văn kiến nghị tới Bộ Tài chính từ tháng 2/2020, đến nay doanh nghiệp vẫn chưa nhận được văn bản trả lời dứt điểm.
Theo VACD, việc đòi hỏi hồi tố thủ tục chưa từng tồn tại vào thời điểm ký kết hợp đồng không chỉ trái với nguyên tắc áp dụng văn bản quy phạm pháp luật tại Luật số 80/2015/QH13 và Luật số 64/2025/QH15, mà còn tiềm ẩn nguy cơ vi phạm cam kết quốc tế, ảnh hưởng trực tiếp tới uy tín và niềm tin của nhà đầu tư ngoại.
Vướng mắc tại khâu xuất nhập khẩu tại chỗ và gánh nặng kê khai mới
Không chỉ dừng lại ở các dự án dịch vụ hay hạ tầng, doanh nghiệp sản xuất xuất khẩu quy mô lớn cũng đang gặp khó trong khâu hoàn thuế cho các giao dịch trước ngày 1/7/2025.
Tại Công ty TNHH Đóng tàu HD Hyundai Việt Nam (HVS), các hồ sơ hoàn thuế nhập khẩu đối với nguyên vật liệu nhập khẩu tại chỗ dùng để sản xuất sản phẩm xuất khẩu 100% đang bị đình trệ.
Nguyên nhân xuất phát từ việc cơ quan hải quan căn cứ Điều 35 Nghị định 08/2015/NĐ-CP cùng các công văn hướng dẫn trong năm 2026 để yêu cầu tờ khai nhập khẩu tại chỗ phải đáp ứng điều kiện giao dịch với “thương nhân nước ngoài không có hiện diện tại Việt Nam”.
Trong khi đó, phạm vi, tiêu chí cũng như cơ quan có thẩm quyền xác định tình trạng hiện diện của thương nhân nước ngoài lại chưa được hướng dẫn cụ thể, làm kéo dài thời gian xử lý hồ sơ và đội chi phí thuế cho doanh nghiệp.
HVS và VACD kiến nghị cơ quan chức năng xem xét hoàn thuế dựa trên bản chất giao dịch, mục đích sử dụng nguyên vật liệu và bằng chứng hàng hóa thực tế đã xuất khẩu, thay vì ràng buộc bởi yếu tố hiện diện của đối tác.
Cùng mốc thời gian chuyển tiếp trước ngày 1/7/2025, một số doanh nghiệp đang chịu áp lực từ Công văn 1872/BTC-TCT của Bộ Tài chính liên quan đến hàng hóa xuất khẩu vào kho ngoại quan.
Theo văn bản này, trường hợp doanh nghiệp nội địa bán hàng cho thương nhân nước ngoài có hiện diện tại Việt Nam và giao cho bên thứ ba trong nước qua kho ngoại quan không được áp dụng thuế suất giá trị gia tăng 0%, buộc doanh nghiệp phải chịu thuế suất đầu ra 8% và không được hoàn thuế đầu vào.
Cách áp dụng này tạo ra rủi ro đánh thuế hai lần nếu lô hàng tiếp tục chịu thuế giá trị gia tăng khi từ kho ngoại quan nhập trở lại nội địa, đồng thời bộc lộ lỗ hổng khi khái niệm “tiêu dùng” trong khu phi thuế quan chưa được định nghĩa tường minh.
Cục Thuế đã ban hành công văn hỏa tốc số 7289/CT-QLNT ngày 1/10/2026 để rà soát về vấn đề này. Trong công văn gửi VCCI, VACD chỉ ra, cộng đồng doanh nghiệp kỳ vọng cơ quan quản lý sẽ căn cứ vào bản chất kho ngoại quan là khu vực hải quan riêng để công nhận thuế suất 0% cho các giao dịch đã hoàn tất thủ tục xuất khẩu, không điều chỉnh hồi tố theo mục đích sử dụng sau đó của bên mua.

Một số doanh nghiệp chưa được hoàn thuế giá trị gia tăng do vướng về cách hiểu và cách áp dụng các quy định pháp luật. Ảnh: Hoàng Anh.
Bên cạnh những tồn đọng từ quá khứ, một quy định mới có hiệu lực trong năm 2026 cũng đang khiến bộ máy kế toán của nhiều doanh nghiệp rơi vào trạng thái quá tải.
Cụ thể, Điều 4 Nghị định 144/2026/NĐ-CP sửa đổi Nghị định 181/2025/NĐ-CP quy định đối với hàng hóa, dịch vụ mua trả chậm từ 5 triệu đồng trở lên, nếu đến thời điểm thanh toán theo hợp đồng mà chưa có chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt, doanh nghiệp phải lập tức kê khai điều chỉnh giảm số thuế giá trị gia tăng đầu vào đã khấu trừ, sau đó mới được kê khai tăng lại khi thực tế trả tiền.
Trong thực tế kinh doanh, việc thanh toán chậm hơn vài ngày so với hạn hợp đồng do quy trình duyệt nội bộ hay đối chiếu công nợ là hết sức bình thường. Nếu cả ngày đến hạn và ngày trả tiền thực tế rơi vào cùng một kỳ kê khai tháng, doanh nghiệp vẫn buộc phải làm thao tác vừa ghi giảm vừa ghi tăng cho cùng một hóa đơn, làm phát sinh khối lượng thủ tục đồ sộ và tăng nguy cơ bị xử phạt hành chính do sai sót.
VACD đề xuất sửa đổi quy định này theo hướng kế thừa Thông tư 26/2015/TT-BTC trước đây, tức chỉ yêu cầu điều chỉnh giảm nếu tại thời điểm thực tế thanh toán doanh nghiệp không có chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt.
Cần rõ ràng hóa các quy định
Ở mảng thuế quốc tế và kinh tế số, sự thiếu rõ ràng về câu chữ trong các văn bản dưới luật ban hành giai đoạn 2025 - 2026 đang tạo ra nguy cơ đánh thuế trùng và áp sai thuế suất.
Đối với thuế thu nhập doanh nghiệp của nhà thầu nước ngoài, Khoản 3 Điều 7 Thông tư 20/2026/TT-BTC quy định doanh thu tính thuế là doanh thu “chưa trừ các khoản thuế phải nộp” nhưng lại không khẳng định rõ khoản thuế này có bao gồm thuế giá trị gia tăng hay không.
Kết hợp với quy định tại Nghị định 320/2025/NĐ-CP, nhiều cơ quan thuế địa phương đang diễn giải theo hướng tính cả thuế giá trị gia tăng vào doanh thu chịu thuế thu nhập doanh nghiệp của nhà thầu.
Theo VACD, khoản thuế giá trị gia tăng của nhà thầu nước ngoài do bên Việt Nam kê khai nộp thay và được khấu trừ, hoàn toàn không cấu thành thu nhập hay lợi ích kinh tế của nhà thầu.
Do đó, việc giữ lại cụm từ “không bao gồm thuế giá trị gia tăng” như tinh thần Thông tư 103/2014/TT-BTC trước đây là cần thiết để bảo đảm tính nhất quán và tránh đánh thuế hai lần.
Tương tự, Điều 40 Nghị định 252/2026/NĐ-CP về cơ chế đăng ký, kê khai thuế đối với nhà cung cấp nước ngoài kinh doanh dựa trên nền tảng số cũng đang thiếu bộ tiêu chí nhận diện cụ thể.
Trong kỷ nguyên chuyển đổi số, hầu hết doanh nghiệp truyền thống đều sử dụng email, website, chữ ký điện tử hoặc thanh toán điện tử ở một số công đoạn. Nếu không có ranh giới pháp lý rõ ràng, các dịch vụ xuyên biên giới thông thường rất dễ bị xếp nhầm sang nhóm kinh doanh trên nền tảng số, dẫn tới chênh lệch lớn về nghĩa vụ thuế khi dịch vụ nền tảng số chịu thuế giá trị gia tăng 10% thay vì mức 5% thường áp dụng cho nhà thầu nước ngoài.
VACD kiến nghị Bộ Tài chính bổ sung vào Nghị định 252/2026/NĐ-CP các tiêu chí định lượng dựa trên vai trò thiết yếu của nền tảng số, mức độ tự động hóa của quy trình cung cấp dịch vụ và sự can thiệp trực tiếp của con người, đồng thời loại trừ các trường hợp chỉ dùng công cụ số để hỗ trợ giao tiếp hay quản trị.
Bất cập liên ngành về lao động ngắn hạn và bảo hiểm xã hội
VACD cũng chỉ ra những điểm nghẽn liên ngành giữa thuế, lao động và bảo hiểm xã hội đang làm khó doanh nghiệp trong quản trị nhân sự.
Cụ thể, theo Điểm a Khoản 13 Điều 8 Nghị định 393/2026/NĐ-CP, người nước ngoài vào Việt Nam làm việc ngắn hạn được miễn giấy phép lao động nhưng nếu phát sinh quan hệ thuê mướn, trả lương tại Việt Nam thì vẫn phải làm thủ tục xin cấp giấy phép theo hình thức hợp đồng lao động.
Trên thực tế, quy trình chuẩn bị hồ sơ và chờ cấp giấy phép lao động thường mất từ hai đến ba tháng, gần bằng hoặc thậm chí vượt quá thời hạn làm việc dưới 90 ngày của chuyên gia, khiến cơ chế miễn giấy phép ngắn hạn mất hết tính khả thi.
Hơn nữa, lao động nước ngoài chỉ tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc khi ký hợp đồng từ đủ 12 tháng trở lên và nghĩa vụ thuế thu nhập cá nhân cũng được xác định độc lập, không phụ thuộc vào việc có giấy phép lao động hay không.
Vì vậy, VACD đề xuất bãi bỏ điều kiện buộc xin giấy phép khi phát sinh trả lương đối với lao động ngắn hạn và đề nghị Bộ Nội vụ hướng dẫn rõ việc không cấm trả lương tại Việt Nam cho nhân sự bổ nhiệm từ nước ngoài.
Trong khi đó, việc triển khai Luật Bảo hiểm xã hội số 41/2024/QH15 cũng đang phát sinh vướng mắc trong thực tiễn sử dụng lao động thời vụ và hợp đồng khoán tại các doanh nghiệp xây dựng.
Quy định mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc sang các thỏa thuận có tên gọi khác nhưng thể hiện việc làm có trả công và sự quản lý, giám sát đang khiến cơ quan bảo hiểm yêu cầu doanh nghiệp phải đóng và truy đóng bảo hiểm cho công nhân nhận khoán theo tổ đội làm việc từ một tháng trở lên, dù doanh nghiệp chỉ giao khối lượng, nghiệm thu với đội trưởng và đã khấu trừ 10% thuế thu nhập cá nhân khi chuyển khoản tiền công.
Sự thiếu liên thông nảy sinh ở chỗ các khoản bảo hiểm xã hội bắt buộc bị đóng hoặc truy đóng này hiện không được giảm trừ và cũng không có chỗ thể hiện trên tờ khai quyết toán thuế thu nhập cá nhân đối với cá nhân thuộc diện khấu trừ thuế 10%.
Cộng đồng doanh nghiệp mong muốn cơ quan bảo hiểm sớm có tiêu chí rõ ràng để phân biệt quan hệ lao động với hợp đồng khoán dịch vụ theo bản chất thực tế, đồng thời phối hợp cùng cơ quan thuế điều chỉnh biểu mẫu kê khai nhằm bảo đảm quyền lợi chính đáng cho người lao động.
