Vai trò của Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam trong tham gia xử lý tổ chức tín dụng yếu kém

Cơ cấu lại hệ thống các TCTD, xử lý các tổ chức yếu kém là nhiệm vụ quan trọng nhằm bảo đảm an toàn hoạt động ngân hàng, hạn chế rủi ro lan truyền và duy trì niềm tin của công chúng. Quá trình này đòi hỏi sự phối hợp giữa các cơ quan, tổ chức có thẩm quyền, trong đó BHTGVN giữ vai trò bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người gửi tiền.

Luật Bảo hiểm tiền gửi số 111/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/5/2026, cùng với Luật Các Tổ chức tín dụng năm 2024 đã tạo cơ sở pháp lý để BHTGVN tham gia sâu hơn vào quá trình xử lý TCTD yếu kém. Đáng chú ý, Luật BHTG năm 2025 dành riêng Chương VII quy định về việc tham gia xử lý TCTD được can thiệp sớm, kiểm soát đặc biệt và tham gia xử lý sự cố, khủng hoảng trong hoạt động của TCTD.

Mở rộng vai trò từ phát hiện rủi ro đến tham gia cơ cấu lại TCTD yếu kém

Một trong những yêu cầu quan trọng của quá trình xử lý TCTD yếu kém là nhận diện rủi ro kịp thời, chủ động thực hiện các biện pháp can thiệp trước khi khó khăn của một tổ chức ảnh hưởng đến người gửi tiền và sự an toàn của hệ thống.

Theo khoản 10 Điều 14 Luật BHTG năm 2025, tổ chức BHTG thực hiện kiểm tra tổ chức tham gia BHTG theo kế hoạch, nội dung do Ngân hàng Nhà nước giao. Khoản 11 Điều 14 quy định BHTGVN có nhiệm vụ tổng hợp, phân tích và xử lý thông tin về tổ chức tham gia BHTG nhằm phát hiện và kiến nghị Ngân hàng Nhà nước (NHNN) xử lý kịp thời những vi phạm quy định về an toàn hoạt động ngân hàng, rủi ro gây mất an toàn trong hệ thống TCTD.

Những quy định này tạo điều kiện để BHTGVN phát huy vai trò phòng ngừa rủi ro thông qua hoạt động giám sát, kiểm tra, phân tích thông tin và phối hợp với cơ quan quản lý. Việc phát hiện kịp thời những dấu hiệu rủi ro của tổ chức tham gia BHTG có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp thông tin phục vụ quá trình đánh giá, lựa chọn biện pháp xử lý phù hợp.

Đặc biệt, khoản 14 Điều 14 quy định BHTGVN tham gia đánh giá tính khả thi của phương án phục hồi, phương án sáp nhập, hợp nhất, chuyển nhượng toàn bộ phần vốn góp; tham gia xây dựng phương án phá sản của TCTD được kiểm soát đặc biệt theo quy định của pháp luật về các TCTD.

Việc tham gia đánh giá phương án cơ cấu lại giúp BHTGVN có điều kiện xem xét những tác động đối với người gửi tiền và nguồn lực của BHTG. Trên cơ sở chức năng, nhiệm vụ được giao, BHTGVN có thể đóng góp ý kiến về khả năng phục hồi hoạt động, nhu cầu hỗ trợ tài chính, phương án bảo vệ người gửi tiền và những vấn đề liên quan đến nghĩa vụ chi trả tiền bảo hiểm.

Đây là bước phát triển đáng chú ý về vai trò của tổ chức BHTG, từ việc thực hiện các nghiệp vụ BHTG căn bản sang tham gia chủ động hơn trong các giai đoạn xử lý TCTD yếu kém. Tuy nhiên, việc tham gia của BHTGVN phải tuân thủ phạm vi thẩm quyền được pháp luật quy định, bảo đảm sự phối hợp thống nhất với NHNN và các cơ quan có liên quan.

(ảnh minh họa).

Cho vay đặc biệt và tham gia xử lý TCTD được kiểm soát đặc biệt

Cho vay đặc biệt là một trong những công cụ quan trọng để BHTGVN tham gia hỗ trợ quá trình phục hồi, cơ cấu lại TCTD yếu kém. Trên cơ sở những nhiệm vụ đã được quy định trong Luật Các TCTD năm 2024, Điều 35 Luật BHTG năm 2025 cụ thể hóa ba trường hợp BHTGVN thực hiện cho vay đặc biệt từ quỹ dự phòng nghiệp vụ.

Theo đó, BHTGVN cho vay đặc biệt đối với ngân hàng thương mại, ngân hàng hợp tác xã, tổ chức tài chính vi mô được kiểm soát đặc biệt để thực hiện phương án phục hồi; cho vay đặc biệt đối với ngân hàng thương mại được kiểm soát đặc biệt để thực hiện phương án chuyển giao bắt buộc. Ngoài ra, BHTGVN được cho vay đặc biệt đối với ngân hàng thương mại, ngân hàng hợp tác xã, quỹ tín dụng nhân dân và tổ chức tài chính vi mô được can thiệp sớm hoặc kiểm soát đặc biệt và bị rút tiền hàng loạt, nhằm trả tiền gửi cho người gửi tiền.

Như vậy, phạm vi cho vay đặc biệt không chỉ giới hạn ở những TCTD đã được đặt vào kiểm soát đặc biệt mà còn bao gồm một số TCTD đang trong giai đoạn can thiệp sớm khi xảy ra tình trạng rút tiền hàng loạt. Đây là cơ sở để BHTGVN tham gia hỗ trợ xử lý khó khăn về thanh khoản trong những trường hợp được pháp luật quy định, góp phần hạn chế nguy cơ bất ổn phát sinh từ tâm lý lo ngại của người gửi tiền.

Luật cũng trao cho BHTGVN quyền quyết định việc cho vay đặc biệt có hoặc không có lãi suất, có hoặc không có tài sản bảo đảm; đồng thời xây dựng quy định nội bộ về cho vay đặc biệt. Việc triển khai phải tuân thủ các quy định của Thống đốc NHNN, bảo đảm sử dụng nguồn lực đúng mục đích và quản lý chặt chẽ rủi ro.

Để cụ thể hóa các quy định này, ngày 14/7/2026, Hội đồng quản trị BHTGVN đã ban hành Quyết định số 418/QĐ-BHTG về Quy chế cho vay đặc biệt đối với tổ chức tham gia BHTG. Quy chế xác định trách nhiệm trong các khâu thẩm định, quyết định cho vay, giải ngân, giám sát sử dụng vốn và thu hồi nợ; đồng thời đặt ra yêu cầu bảo đảm an toàn nguồn lực, không ảnh hưởng đến khả năng chi trả tiền bảo hiểm của BHTGVN.

Bên cạnh cho vay đặc biệt, Luật BHTG năm 2025 tiếp tục hoàn thiện cơ sở pháp lý để BHTGVN tham gia quá trình cơ cấu lại thông qua việc mua trái phiếu dài hạn của TCTD nhận chuyển giao bắt buộc theo quyết định của NHNN. Công cụ này góp phần bổ sung nguồn lực tài chính phục vụ quá trình thực hiện phương án chuyển giao bắt buộc đã được phê duyệt.

Đối với quỹ tín dụng nhân dân được kiểm soát đặc biệt, BHTGVN được cử người đủ tiêu chuẩn, điều kiện giữ các chức danh quản lý, điều hành và thành viên Ban kiểm soát theo yêu cầu của NHNN. Việc cử nhân sự tham gia quản trị, điều hành trong những trường hợp này tạo điều kiện để BHTGVN phối hợp triển khai phương án xử lý, góp phần bảo vệ quyền lợi của thành viên và người gửi tiền tại quỹ tín dụng nhân dân.

Tăng cường khả năng bảo vệ người gửi tiền và tham gia xử lý khủng hoảng

Bên cạnh các công cụ hỗ trợ phục hồi và cơ cấu lại, Luật BHTG năm 2025 bổ sung những quy định quan trọng về chi trả tiền bảo hiểm, tạo cơ sở để bảo vệ người gửi tiền sớm hơn trong một số trường hợp TCTD gặp khó khăn.

Theo Điều 21, ngoài trường hợp phương án phá sản TCTD được phê duyệt hoặc NHNN có văn bản xác định chi nhánh ngân hàng nước ngoài mất khả năng chi trả tiền gửi, nghĩa vụ trả tiền bảo hiểm còn có thể phát sinh khi NHNN đình chỉ hoạt động nhận tiền gửi của TCTD được kiểm soát đặc biệt và TCTD đó có lỗ lũy kế lớn hơn 100% giá trị vốn điều lệ và các quỹ dự trữ theo báo cáo tài chính đã được kiểm toán gần nhất.

Đặc biệt, Điều 36 quy định cơ chế chi trả nhằm bảo đảm an toàn hệ thống, trật tự, an toàn xã hội. Theo đó, NHNN báo cáo Chính phủ quyết định việc yêu cầu BHTGVN trả tiền bảo hiểm trong trường hợp TCTD được kiểm soát đặc biệt bị mất hoặc có nguy cơ mất khả năng chi trả theo quy định của pháp luật về các TCTD. Nghĩa vụ chi trả phát sinh khi NHNN có văn bản thông báo cho BHTGVN.

Đối với những trường hợp đặc biệt theo khoản 2 và khoản 3 Điều 21, Thống đốc NHNN có thể quyết định hạn mức chi trả vượt hạn mức thông thường, tối đa bằng toàn bộ các khoản tiền gửi được bảo hiểm của người gửi tiền tại tổ chức tham gia BHTG khi phát sinh nghĩa vụ chi trả.

Cơ chế này có ý nghĩa quan trọng đối với việc bảo vệ người gửi tiền, nhất là khi những khó khăn tại một TCTD có nguy cơ tác động đến niềm tin của công chúng. Việc triển khai chi trả kịp thời, đúng đối tượng và đúng quy định có thể góp phần hạn chế tâm lý hoang mang, giảm nguy cơ lan truyền rủi ro sang các TCTD khác.

Để bảo đảm nguồn lực thực hiện nhiệm vụ, Điều 38 cho phép BHTGVN vay đặc biệt từ NHNN với lãi suất 0%, không có tài sản bảo đảm khi phát sinh nghĩa vụ chi trả theo Điều 21 và quỹ dự phòng nghiệp vụ không đủ để trả tiền bảo hiểm. BHTGVN có trách nhiệm xây dựng phương án tăng phí BHTG để bù đắp khoản vay và sử dụng các nguồn thu theo quy định nhằm ưu tiên hoàn trả nợ vay đặc biệt cho NHNN.

Cùng với đó, Điều 39 xác lập vai trò của BHTGVN trong việc tham gia xử lý sự cố, khủng hoảng có nguy cơ gây mất an toàn hệ thống TCTD; Chính phủ quyết định các biện pháp khác để tổ chức BHTG tham gia xử lý trong những tình huống này.

Việc mở rộng nhiệm vụ đặt ra yêu cầu BHTGVN tiếp tục nâng cao năng lực tài chính, chất lượng nguồn nhân lực và khả năng phối hợp với các thành viên trong Mạng an toàn tài chính. Trong đó, cần chú trọng hoàn thiện cơ sở dữ liệu tiền gửi, nâng cao chất lượng giám sát, tăng cường năng lực đánh giá phương án cơ cấu lại và xây dựng các kịch bản chi trả trong những tình huống phức tạp.

Đồng thời, công tác truyền thông cần được triển khai phù hợp với từng giai đoạn xử lý TCTD, bảo đảm cung cấp thông tin chính xác, kịp thời về chính sách BHTG, quyền lợi và nghĩa vụ của người gửi tiền, hạn chế những tác động bất lợi từ thông tin sai lệch.

Với khuôn khổ pháp lý được hoàn thiện theo Luật BHTG năm 2025, BHTGVN có thêm các công cụ để tham gia vào quá trình can thiệp sớm, kiểm soát đặc biệt và xử lý TCTD yếu kém. Việc triển khai đồng bộ những nhiệm vụ này, gắn với yêu cầu bảo toàn nguồn lực và phối hợp chặt chẽ với NHNN, sẽ góp phần nâng cao hiệu quả bảo vệ người gửi tiền, hỗ trợ quá trình cơ cấu lại TCTD và duy trì sự ổn định, an toàn của hệ thống ngân hàng./.