Vai trò của các vi chất trong tăng trưởng chiều cao ở trẻ em

Chiều cao người Việt và các yếu tố chi phối tăng trưởng

PGS.TS Nguyễn Xuân Ninh – Tổng hội Y học Việt Nam cho biết, theo số liệu điều tra dinh dưỡng giai đoạn 2019–2020, chiều cao trung bình của người Việt Nam đạt khoảng 168,1 cm ở nam và 156,2 cm ở nữ, xếp thứ 153/201 quốc gia trên thế giới và đứng thứ 4 trong khu vực Đông Nam Á.

Tăng trưởng chiều cao diễn ra mạnh nhất ở các giai đoạn quan trọng như 1.000 ngày đầu đời, giai đoạn tiền dậy thì và dậy thì. Đây là những "cửa sổ cơ hội" để can thiệp dinh dưỡng hiệu quả.

Chiều cao chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố: gồm dinh dưỡng, di truyền, giới tính, hoạt động thể lực và giấc ngủ, môi trường và bệnh tật, nội tiết và hormone tăng trưởng. Trong đó, vi chất như canxi, sắt, kẽm, vitamin A, D3, K2 cùng với protein và collagen là những thành phần quan trọng quyết định sự phát triển của xương.

Vi chất có vai trò quan trọng phát triển chiều cao của trẻ.

Quá trình phát triển xương diễn ra tại các vùng tăng trưởng với sự tham gia của nhiều yếu tố sinh học. Vi chất dinh dưỡng đóng vai trò trực tiếp là thành phần cấu trúc của xương

Gián tiếp: thông qua điều hòa hormone tăng trưởng (GH/IGF-1), enzyme chuyển hóa, hệ miễn dịch và khả năng hấp thu dinh dưỡng. Sự thiếu hụt vi chất có thể làm gián đoạn các quá trình này, dẫn đến chậm tăng trưởng chiều cao.

Bộ ba quan trọng: Canxi – Vitamin D – Vitamin K2 có vai trò đặc biệt. Canxi, vitamin D và vitamin K2 là nhóm vi chất cốt lõi đối với hệ xương.

Thiếu hụt nhóm này có thể gây rối loạn hấp thu và chuyển hóa canxi, còi xương ở trẻ nhỏ, biến dạng xương, chậm phát triển, loãng xương, mềm xương

Vitamin K2 đóng vai trò đặc biệt trong việc điều hướng canxi vào xương, tránh lắng đọng vào thành mạch. Khi thiếu K2, canxi có thể tích tụ sai vị trí, ảnh hưởng đến cả xương và tim mạch.

Tiếp đến, kẽm được xác định là một vi chất thiết yếu cho sự phát triển của con người từ năm 1963. Hiện nay, tình trạng thiếu kẽm vẫn phổ biến, ảnh hưởng đến gần 2 tỷ người tại các nước đang phát triển.

Thiếu kẽm có thể gây chậm tăng trưởng, giảm miễn dịch, rối loạn vị giác, biếng ăn, suy giảm nhận thức. Kẽm tham gia vào hơn 300 enzyme và gần 2000 yếu tố điều hòa gen, đồng thời liên quan trực tiếp đến hormone tăng trưởng và IGF-1.

Các nghiên cứu cho thấy, thiếu kẽm làm giảm tăng trưởng ngay cả khi bổ sung hormone tăng trưởng từ bên ngoài, trong khi phục hồi đủ kẽm giúp cải thiện rõ rệt tăng trưởng và hoạt động hormone. Ngoài ra, bổ sung kẽm còn giúp giảm tỷ lệ tiêu chảy và giảm nguy cơ tử vong ở trẻ em.

Magnesium (Mg) là vi chất tham gia vào hơn 300 phản ứng enzyme trong cơ thể, liên quan đến chuyển hóa năng lượng, chức năng thần kinh và hệ tuần hoàn.

Đối với hệ xương, Mg có vai trò tham gia cấu tạo xương, điều hòa biểu hiện gen của tế bào xương, phối hợp với canxi trong hoạt động cơ và chuyển hóa. Tỷ lệ cân đối giữa canxi và magnesium (khoảng 2:1) được khuyến nghị để tối ưu hóa hấp thu và sử dụng.

Yếu tố tích cực và tiêu cực ảnh hưởng đến xương

PGS.TS Nguyễn Xuân Ninh cho biết, để phát triển chiều cao tối ưu, cần duy trì các yếu tố tích cực: Dinh dưỡng đầy đủ canxi, vitamin D, protein, vitamin K2; Vận động thể lực thường xuyên; Hệ nội tiết hoạt động bình thường

Ngược lại, các yếu tố tiêu cực gồm: Thiếu dinh dưỡng, đặc biệt thiếu canxi; Ăn nhiều muối; Ít vận động, ngủ không đủ; Tiếp xúc khói thuốc; Bệnh lý mạn tính, rối loạn nội tiết

Nguồn thực phẩm và nhu cầu vi chất cụ thể như sau. Nhu cầu canxi dao động từ 300–1300 mg/ngày, cao hơn ở trẻ vị thành niên và phụ nữ mang thai. Vitamin D có thể được tổng hợp qua ánh nắng. Việc phơi nắng cần phù hợp cường độ ánh sáng và màu da, với thời gian từ 10–90 phút tùy điều kiện. Vitamin K2 có nhiều trong thực phẩm động vật và thực phẩm lên men như phô mai, sữa chua, đặc biệt là đậu nành lên men (natto).

Nhu cầu kẽm: 4–6 mg/ngày ở trẻ dưới 10 tuổi; 7–10 mg/ngày ở nhóm lớn hơn; 15–20 mg/ngày ở phụ nữ mang thai

PGS.TS Nguyễn Xuân Ninh nhấn mạnh, hiệu quả của vi chất đối với tăng trưởng chỉ đạt được khi đi kèm với chế độ ăn cân đối về năng lượng và protein.

Việc bổ sung cần phù hợp từng cá thể, đúng thời điểm phát triển, cân đối với các vi chất khác, kết hợp chế độ ăn và lối sống hợp lý. Đặc biệt, không nên sử dụng hormone tăng trưởng (GH, IGF-1) nếu không có chỉ định thiếu hụt rõ ràng, nhất là trong trường hợp suy dinh dưỡng do thiếu vi chất.

Các bằng chứng khoa học cho thấy, vi chất dinh dưỡng không chỉ giúp trẻ tăng trưởng chiều cao mà còn cải thiện miễn dịch, chức năng chuyển hóa và sức khỏe toàn diện. Việc đảm bảo đầy đủ vi chất, kết hợp chế độ ăn hợp lý và lối sống lành mạnh chính là chìa khóa để cải thiện tầm vóc và chất lượng dân số trong tương lai.