Vai trò của một số gia vị xuất hiện nhiều trong mâm cỗ Tết

Trong những ngày Tết Nguyên đán, thời tiết lạnh giá ở miền Bắc và miền Trung kết hợp với chế độ ăn uống thay đổi có thể dẫn đến các rối loạn tiêu hóa. Lượng gia vị, tinh bột, đạm và chất béo gia tăng, khiến cơ thể dễ gặp phải tình trạng đầy bụng, chướng hơi. Đặc biệt, người trung và cao tuổi cần chú ý hơn đến chế độ ăn uống của mình trong thời gian này.

Trong mâm cỗ Tết truyền thống của người Việt, thường xuất hiện các loại gia vị như gừng, nghệ, hành, tỏi. Đây là những vị có tính ấm – cay – thơm, tác dụng ôn trung tán hàn, hành khí, tiêu thực, giúp hệ tiêu hóa hoạt động tốt hơn trong những bữa ăn quá tải ngày Tết. Vậy vai trò của từng loại gia vị trong mâm cỗ Tết là gì, nên sử dụng như thế nào để chúng phát huy hết tác dụng?

Gừng giúp bảo vệ dạ dày và ruột non trước hàn khí và thức ăn nhiều dầu, mỡ ngày Tết.

1. Gừng – gia vị chống lạnh bụng, hỗ trợ tiêu hóa chất béo

Gừng (sinh khương) có vị cay, tính ấm, tác dụng ôn trung tán hàn, hành khí, chỉ ẩu. Trong điều kiện ăn uống ngày Tết, gừng nên được sử dụng chủ yếu để bảo vệ dạ dày và ruột non trước hàn khí, thức ăn nhiều dầu mỡ.

Dạng dùng phổ biến: Gừng tươi thái lát, đập dập hoặc nướng sơ.

● Trong món ăn (canh, kho, rim): Khoảng 3–5 g gừng tươi/người/bữa (tương đương 2–3 lát mỏng); với nồi canh hoặc nồi thịt cho 4–6 người ăn, dùng 10–15 g gừng tươi là phù hợp. Gừng thường được cho vào giai đoạn đầu nấu hoặc nướng sơ trước khi cho vào nồi, giúp tinh dầu được giải phóng tốt hơn, làm ấm món ăn và giảm cảm giác ngấy.

● Trà gừng sau bữa ăn: Dùng 2–3 lát gừng tươi (2–3 g) hãm với 150–200 ml nước nóng, uống ấm; không nên uống quá 2 lần/ngày, tránh dùng vào buổi tối muộn vì dễ gây mất ngủ. Trà gừng loãng sau bữa ăn nhiều đạm, rượu bia là cách dùng phù hợp trong ngày Tết.

Lưu ý: Người hay nóng trong, khô miệng, táo bón, viêm loét dạ dày tiến triển nên giảm liều (1–2 lát/bữa), không dùng gừng quá cay hoặc uống trà gừng đặc.

Nghệ giúp tăng tiết mật, hỗ trợ chuyển hóa chất béo trong các bữa ăn ngày Tết.

2. Nghệ – hỗ trợ gan mật và giảm tình trạng ứ trệ tiêu hóa sau bữa ăn lớn

Nghệ (khương hoàng) có vị cay đắng, tính ấm, tác dụng hành khí, hóa ứ, kiện tỳ.

Dạng dùng phổ biến: Nghệ tươi, bột nghệ trong nấu ăn.

● Trong món kho, xào, rim: Nghệ tươi khoảng 2–4 g/người/bữa (tương đương ½–1 thìa cà phê nghệ giã nhỏ); nếu dùng bột nghệ ½ thìa cà phê/bữa ăn cho 1–2 người. Nghệ giúp tăng tiết mật, hỗ trợ chuyển hóa chất béo, giảm cảm giác đầy tức vùng thượng vị.

● Lưu ý: Người có cơ địa nhiệt, hay nổi mụn, táo bón không nên dùng nghệ liều cao. Nghệ dùng trong nấu ăn khác với nghệ làm thuốc, không nên nhầm lẫn liều lượng.

Hành giúp giảm cảm giác ngấy trong mâm cỗ Tết.

3. Hành – hành khí, giải trệ, giảm cảm giác ngấy

Hành (hành lá, hành củ) có vị cay, tính ấm, tác dụng phát tán phong hàn, hành khí, tiêu thực.

● Hành lá: Khoảng 10–15 g/người/bữa (1–2 nhánh), nên cho vào cuối khi nấu để giữ tinh dầu.

● Hành củ hoặc hành khô: 1–2 củ nhỏ/người/bữa.

● Dưa hành: 1–2 củ/bữa, không nên ăn nhiều vì dễ tăng lượng muối và kích ứng dạ dày.

Lưu ý: Người có bệnh dạ dày, trào ngược nên tránh ăn dưa hành lúc đói hoặc quá chua, quá cay.

Tỏi giúp hạn chế rối loạn tiêu hóa ngày Tết.

4. Tỏi – hỗ trợ đường ruột, hạn chế rối loạn tiêu hóa ngày Tết

Tỏi có vị cay, tính ấm, tác dụng ôn trung, giải độc, sát khuẩn.

● Trong món ăn: 1–2 tép/người/bữa.

● Tỏi sống: Không quá 1 tép/ngày, chỉ dùng sau ăn.

● Tỏi phi, tỏi ngâm chua: Dễ dung nạp hơn, phù hợp với người dạ dày nhạy cảm.

Lưu ý: Người viêm loét dạ dày, viêm thực quản, hay ợ nóng nên hạn chế tỏi sống lúc đói.

Các gia vị này trong mâm cỗ Tết không chỉ tạo hương vị mà khi dùng đúng món, đúng thời điểm và liều lượng phù hợp sẽ giúp hạn chế đầy bụng, lạnh bụng và các rối loạn tiêu hóa thường gặp. Việc hiểu đúng cách sử dụng gia vị theo nguyên lý Y học cổ truyền, kết hợp với kiến thức dinh dưỡng hiện đại, góp phần bảo vệ sức khỏe trong những ngày Tết.

BSNT. Phan Thị Bích Hằng