Văn hóa-'cột mốc mềm' giữ vững biên cương Tổ quốc

Ông Lại Vũ Hiệp. Ảnh: Đình Trọng

Lấy cộng đồng làm trung tâm để giữ “hồn cốt” văn hóa vùng cao

- Xin ông cho biết khái quát thực trạng công tác bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống của tỉnh Lào Cai thời gian qua?

- Lào Cai là tỉnh biên giới vùng Tây Bắc, giữ vị trí chiến lược quan trọng, là cửa ngõ kết nối hành lang kinh tế Côn Minh-Lào Cai-Hà Nội-Hải Phòng-Quảng Ninh. Toàn tỉnh có gần 1,8 triệu người, trong đó, đồng bào dân tộc thiểu số chiếm 57,6%. Hiện nay, tỉnh có 207 di tích được xếp hạng, trong đó có 1 di tích quốc gia đặc biệt, 34 di tích quốc gia. Đồng thời, trong số 60 di sản văn hóa phi vật thể được ghi danh, có 4 di sản được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Nhận thức rõ quan điểm của Đảng: Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực phát triển, trong những năm qua, tỉnh Lào Cai luôn xác định bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của đồng bào các dân tộc là nhiệm vụ trọng tâm, xuyên suốt; đồng thời là nguồn lực quan trọng để phát triển du lịch bền vững, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho nhân dân. Từ đó, chúng tôi đã tập trung triển khai nhiều mô hình sáng tạo, thiết thực và hiệu quả nhằm bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống gắn với phát triển du lịch.

- Ông có thể chia sẻ một số kết quả cũng như kinh nghiệm bảo tồn văn hóa gắn với phát triển du lịch của tỉnh?

- Hằng năm, trên địa bàn tỉnh diễn ra hơn 100 lễ hội truyền thống, nhiều lễ hội đã trở thành sản phẩm du lịch đặc sắc, hấp dẫn du khách như: Lễ hội Xuống đồng của người Tày, Nùng, Giáy; Lễ hội Gầu Tào của dân tộc Mông; Lễ hội Nhảy lửa của người Dao Đỏ... Các lễ hội được tổ chức theo hướng giữ gìn nghi thức truyền thống, giảm tính hình thức, tăng cường trải nghiệm văn hóa. Kinh nghiệm cốt lõi là chúng tôi lấy cộng đồng làm trung tâm, coi người dân, đặc biệt là nghệ nhân, già làng, trưởng bản là chủ thể của di sản. Việc bảo tồn di sản, lễ hội được thực hiện dựa vào chính cộng đồng. Người dân được trao quyền làm chủ lễ hội, còn cơ quan quản lý nhà nước đóng vai trò định hướng, hỗ trợ chuyên môn, bảo đảm các điều kiện về an ninh trật tự, vệ sinh môi trường và quảng bá hình ảnh, văn hóa, giá trị của lễ hội.

Song song với đó là các giải pháp mang tính đồng bộ. Lào Cai đã ban hành nhiều cơ chế, chính sách nhằm bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể, khôi phục nghề thủ công, bảo tồn tiếng nói, chữ viết và trang phục dân tộc. Nhiều di sản văn hóa được kiểm kê, lập hồ sơ, số hóa dữ liệu; nhiều nghệ nhân dân gian được tôn vinh, hỗ trợ truyền dạy. Đặc biệt, việc đưa văn hóa dân tộc vào trường học, tổ chức câu lạc bộ văn nghệ dân gian, duy trì các làng văn hóa du lịch cộng đồng đã góp phần giúp thế hệ trẻ hiểu và tự hào về bản sắc dân tộc mình; đồng thời giữ vững các giá trị cốt lõi, tránh thương mại hóa, làm biến dạng di sản.

Ông Lại Vũ Hiệp (thứ 3 từ trái sang, hàng trên) cùng các đại biểu chụp ảnh lưu niệm với các đơn vị đạt giải trong Liên hoan nghệ thuật quần chúng các xã, phường, thị trấn biên giới tỉnh Lào Cai lần thứ 2 năm 2025. Ảnh: Đình Trọng

Chúng tôi cũng ưu tiên đầu tư, hỗ trợ xây dựng các mô hình làng văn hóa truyền thống tiêu biểu như: Bảo tồn làng truyền thống của dân tộc Mông ở thôn Bản Phố, xã Bản Phố; dân tộc Hà Nhì ở thôn Choản Thèn, xã Y Tý; dân tộc Tày ở thôn Nặm Cằm, xã Nghĩa Đô. Tại các địa bàn này, người dân được hỗ trợ chỉnh trang nhà ở truyền thống, gìn giữ kiến trúc bản địa, bảo tồn không gian văn hóa cộng đồng; đồng thời phát triển các mô hình homestay, đào tạo hướng dẫn viên bản địa, tổ chức trình diễn văn nghệ dân gian, giới thiệu ẩm thực truyền thống và các sản phẩm thủ công đặc trưng. Có thể thấy, khi cộng đồng thực sự làm chủ, di sản sẽ có sức sống bền vững, không bị “đóng khung” mà tiếp tục phát triển trong đời sống hiện đại.

Giữ văn hóa chính là giữ biên cương, giữ chủ quyền từ gốc

- Theo ông, việc bảo tồn, giữ gìn và phát huy văn hóa truyền thống có ý nghĩa như thế nào đối với công tác bảo vệ chủ quyền lãnh thổ nói chung và công tác giữ gìn, bảo vệ đường biên, mốc quốc giới trên địa bàn tỉnh Lào Cai nói riêng?

- Như các bạn đã biết, Lào Cai là một tỉnh vùng cao, miền núi, biên giới. Chúng tôi có đường biên giới dài hơn 182km tiếp giáp với Trung Quốc. Sinh sống dọc chiều dài biên giới là đồng bào các dân tộc thiểu số. Đây là lực lượng rất quan trọng, đang ngày đêm phối hợp với Bộ đội Biên phòng bảo vệ chủ quyền lãnh thổ quốc gia. Do đó, muốn giữ vững chủ quyền lãnh thổ, trước hết phải giữ được con người nơi biên giới. Và muốn giữ được con người, phải giữ được văn hóa của họ, bởi văn hóa nuôi dưỡng tình yêu quê hương, bản làng; khi còn yêu đất, yêu quê hương, yêu văn hóa của dân tộc mình, người dân sẽ gắn bó, sẵn sàng bảo vệ.

Chúng tôi luôn xác định rõ: Bảo tồn văn hóa cũng chính là giữ đất, giữ nước. Có thể nói một cách ngắn gọn: Văn hóa còn thì dân tộc còn; với biên giới, văn hóa còn thì biên giới còn. Nếu bản sắc bị mai một, sự gắn kết suy giảm, thì nguy cơ mất ổn định từ bên trong là điều cần phải cảnh giác.

Nhờ sự quan tâm, đầu tư của Ủy ban nhân dân tỉnh Lào Cai, nhiều di sản văn hóa truyền thống của đồng bào các dân tộc tỉnh Lào Cai đã được bảo tồn, gìn giữ. Ảnh: B.N

- Bộ đội Biên phòng đã phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lào Cai như thế nào trong công tác bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống cũng như xây dựng, củng cố đoàn kết cộng đồng, đoàn kết quân dân, thưa ông?

- Trong những năm qua, ngành Văn hóa và Bộ đội Biên phòng tỉnh Lào Cai luôn phối hợp chặt chẽ, hiệu quả trong công tác bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống của đồng bào các dân tộc cũng như xây dựng, củng cố khối đại đoàn kết cộng đồng, đoàn kết quân dân. Hằng năm, chúng tôi cùng lực lượng Biên phòng tổ chức nhiều hoạt động như: “Xuân Biên phòng ấm lòng dân bản”; Liên hoan Nghệ thuật quần chúng các xã, phường, thị trấn biên giới; giao lưu văn hóa, văn nghệ giữa cán bộ, chiến sĩ và nhân dân... Những hoạt động này không chỉ tạo không khí vui tươi, gắn kết, mà còn góp phần củng cố niềm tin của người dân đối với lực lượng bảo vệ biên giới. Qua đó, góp phần xây dựng “thế trận lòng dân” vững chắc, yếu tố then chốt trong bảo vệ chủ quyền biên giới quốc gia.

- Thưa ông, Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị có đặt ra nhiệm vụ, yêu cầu mới là xây dựng “thế trận an ninh văn hóa”. Theo ông, cần triển khai những giải pháp gì để thực hiện nhiệm vụ này ở khu vực biên giới?

- Xây dựng “thế trận an ninh văn hóa” là nhiệm vụ rất quan trọng, đặc biệt ở địa bàn biên giới. Đối với Lào Cai, một tỉnh biên giới, ngoài nhiệm vụ giữ vững chủ quyền biên giới quốc gia, chúng tôi còn phải giữ vững bản sắc văn hóa của đồng bào các dân tộc trước những làn sóng văn hóa ngoại lai, lệch chuẩn từ bên ngoài xâm nhập vào. Chính vì vậy, chúng tôi đã và đang tham mưu triển khai đồng bộ một số giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống như: Thành lập các câu lạc bộ văn nghệ dân gian; phát huy vai trò của già làng, trưởng bản, nghệ nhân trong truyền dạy văn hóa cho thế hệ trẻ; tổ chức các hoạt động văn hóa cộng đồng để duy trì không gian thực hành văn hóa. Mục tiêu là để văn hóa truyền thống không bị đứt gãy, không bị lai căng, đồng thời tạo “sức đề kháng” cho cộng đồng trước những tác động tiêu cực từ bên ngoài. Đây chính là nền tảng quan trọng để xây dựng “thế trận an ninh văn hóa”.

- Xin trân trọng cảm ơn ông!

An Nhiên (thực hiện)