Văn hóa là 'lá chắn mềm' bảo vệ Tổ quốc trong thời đại số

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Thu Phương. Ảnh: Nhân vật cung cấp

- Thưa bà, Nghị quyết 80 có ý nghĩa như thế nào đối với sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước hiện nay?

- Tôi cho rằng, Nghị quyết 80 là một dấu mốc rất quan trọng, bởi lần đầu tiên chúng ta xác lập đầy đủ vị trí, vai trò của văn hóa ở tầm chiến lược quốc gia. Nếu trước đây, văn hóa được xác định là nền tảng tinh thần, là mục tiêu, động lực phát triển thì nay, văn hóa được đặt ngang tầm với kinh tế, chính trị, xã hội và đặc biệt được coi là “hệ điều tiết” của sự phát triển.

Điều đó cho thấy văn hóa không chỉ đồng hành, mà còn trực tiếp tham gia định hình chất lượng, hướng đi và tính bền vững của quá trình phát triển đất nước. Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu hiện nay, sức mạnh quốc gia không chỉ nằm ở kinh tế, quân sự hay công nghệ, mà còn ở sức mạnh mềm văn hóa. Nghị quyết 80 đã tạo nền tảng để chuyển hóa văn hóa thành sức mạnh nội sinh, tạo động lực cho phát triển nhanh và bền vững.

- Theo bà, đâu là những điểm mới mang tính định hướng chiến lược của Nghị quyết 80?

- Điểm mới nổi bật của Nghị quyết 80 là chuyển từ cách tiếp cận văn hóa như một lĩnh vực sang tiếp cận văn hóa như một hệ sinh thái sáng tạo. Văn hóa được đặt trong mối quan hệ hữu cơ với giáo dục, khoa học-công nghệ, kinh tế, môi trường và quốc phòng. Lần đầu tiên, vai trò “hệ điều tiết” của văn hóa được xác lập rõ ràng. Văn hóa không chỉ thúc đẩy phát triển, mà còn góp phần cân bằng, định hướng sự phát triển theo các giá trị bền vững.

Bên cạnh đó, Nghị quyết xác định công nghiệp văn hóa là động lực tăng trưởng mới. Các giá trị văn hóa, di sản và tài nguyên văn hóa sẽ được chuyển hóa thành sản phẩm, dịch vụ và năng lực cạnh tranh quốc gia. Tinh thần xuyên suốt là phát triển văn hóa không chỉ để bảo tồn những giá trị đã có, mà còn để kiến tạo những giá trị mới cho đất nước.

- Như bà vừa nói, Nghị quyết 80 nhấn mạnh mối quan hệ hữu cơ giữa văn hóa với các lĩnh vực khác như kinh tế, xã hội, quốc phòng, an ninh; đồng thời đặt ra yêu cầu xây dựng thế trận an ninh văn hóa gắn với thế trận quốc phòng toàn dân và an ninh nhân dân. Theo bà, làm thế nào để phát huy giá trị và sức mạnh văn hóa trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay?

- Trong suốt chiều dài lịch sử dựng nước và giữ nước, văn hóa luôn là hồn cốt dân tộc, là bản sắc, là ý chí, là cầu nối giữa quá khứ với hiện tại và hướng tới tương lai. Đó cũng là sợi chỉ đỏ xuyên suốt, định hình sự phát triển của dân tộc. Đây là một phần vô cùng quan trọng tạo nên sức mạnh nội sinh; chính sức mạnh ấy đã tạo nên nội lực giúp dân tộc Việt Nam vượt qua nhiều thử thách.

Cán bộ, chiến sĩ Đồn Biên phòng Sin Suối Hồ, Bộ đội Biên phòng tỉnh Lai Châu và các hạt nhân văn nghệ của xã Khổng Lào biểu diễn văn nghệ phục vụ nhân dân tại Chương trình “Xuân Biên phòng ấm lòng dân bản” năm 2026. Ảnh: Đức Duẩn

Ngày nay, trong bối cảnh thế giới và khu vực có những diễn biến khó lường, các thách thức an ninh truyền thống cũng như phi truyền thống diễn ra phức tạp, đặc biệt là trên môi trường mạng, tôi cho rằng, văn hóa chính là “lá chắn mềm” bảo vệ chủ quyền quốc gia ở cả môi trường thực và môi trường số. Sức mạnh ấy được hình thành từ hệ giá trị quốc gia, niềm tin xã hội, ý thức công dân và tinh thần đoàn kết dân tộc. Khi những giá trị đó được lan tỏa sâu rộng, sẽ tạo nên nền tảng vững chắc cho sự nghiệp quốc phòng, an ninh.

Trong bối cảnh hiện nay, sức mạnh văn hóa cần được phát huy theo các hướng: Củng cố hệ giá trị quốc gia, chuẩn mực con người Việt Nam; xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh trên không gian số; phát huy sức mạnh mềm văn hóa thông qua phát triển công nghiệp văn hóa và đẩy mạnh đối ngoại văn hóa. Khi các giá trị văn hóa được truyền tải bằng giáo dục, nghệ thuật và các mô hình cộng đồng, chúng sẽ thấm sâu vào đời sống xã hội và trở thành hành động tự giác của mỗi người dân.

- Bà vừa đề cập tới việc xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh trên không gian số. Theo bà, đâu là giải pháp cốt lõi để thực hiện được điều này?

- Tôi nghĩ, xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh trên không gian mạng cũng giống như xây dựng nền quốc phòng toàn dân trong môi trường số. Bên cạnh các chế tài và công cụ kiểm soát vi phạm, điều quan trọng là phải xây dựng được một đời sống văn hóa lành mạnh, củng cố tình yêu đất nước và ý thức bảo vệ chủ quyền trong mỗi người dân. Lịch sử Việt Nam có vô vàn chất liệu quý giá để chuyển hóa thành truyện tranh, phim ảnh, trò chơi hay các sản phẩm sáng tạo hấp dẫn giới trẻ. Chỉ riêng những câu chuyện về nhà Trần, Trần Quốc Toản hay Trần Hưng Đạo cũng đã chứa đựng rất nhiều giá trị truyền cảm hứng.

Khi mỗi người dân hiểu sâu sắc lịch sử dân tộc, hiểu khát vọng dựng nước và giữ nước của cha ông thì sẽ hình thành một “thế trận văn hóa” vững chắc cả trên không gian thực lẫn không gian số. Trong quá trình ấy, hình ảnh "Bộ đội Cụ Hồ" có vai trò đặc biệt quan trọng. Điều cần thiết là truyền tải những giá trị ấy bằng cách gần gũi, sinh động và giàu cảm xúc để chạm tới người trẻ hôm nay.

Đoàn Văn công Bộ đội Biên phòng biểu diễn văn nghệ phục vụ cán bộ, chiến sĩ và nhân dân khu vực biên giới huyện Bù Đốp, tỉnh Bình Phước (nay là xã Tân Tiến, thành phố Đồng Nai). Ảnh: Tú Trịnh

- Thưa bà, trong phần nhiệm vụ và giải pháp phát triển văn hóa Việt Nam, Nghị quyết 80 có đề cập đến vấn đề “phát huy giá trị văn hóa Bộ đội Cụ Hồ”. Có thể hiểu nội hàm của giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ" như thế nào và cần phát huy những giá trị ấy ra sao trước những thách thức an ninh phi truyền thống hiện nay?

- "Bộ đội Cụ Hồ" là một hình mẫu văn hóa rất đặc biệt của dân tộc Việt Nam. Đó là sự kết tinh của lòng yêu nước, tinh thần kỷ luật, sự dấn thân, lòng nhân ái và trên hết là tinh thần phụng sự nhân dân. Ngày nay, những giá trị ấy vẫn hiện diện rất sinh động. Trên thao trường, biên giới, hải đảo đến những nhiệm vụ quốc tế, người lính Việt Nam luôn thể hiện sự bình tĩnh, bản lĩnh và trách nhiệm.

Tôi rất xúc động khi chứng kiến hình ảnh các chiến sĩ lao vào tâm bão lũ, cứu hộ, cứu nạn trong thiên tai mà không hề đắn đo. Hay những nữ quân nhân Việt Nam tham gia lực lượng gìn giữ hòa bình Liên hợp quốc không chỉ hỗ trợ y tế, mà còn giúp người dân bản địa trồng trọt, chăm sóc đời sống. Chính những hình ảnh dung dị ấy đã tạo nên vẻ đẹp lay động lòng người của "Bộ đội Cụ Hồ". Ngay cả trong đời sống hiện đại, hình ảnh ấy vẫn có sức lan tỏa mạnh mẽ. Thông qua các chương trình truyền hình, mạng xã hội hay những sự kiện lớn của đất nước, tình cảm của nhân dân dành cho "Bộ đội Cụ Hồ" luôn rất sâu đậm. Thực tế, thông qua những bộ phim, những chương trình truyền hình thực tế như “Sao nhập ngũ”, giá trị, hình ảnh "Bộ đội Cụ Hồ" đã được lan tỏa rộng rãi, sinh động và gần gũi hơn với công chúng, nhất là thế hệ trẻ.

- Xin trân trọng cảm ơn bà!

Bích Nguyên (thực hiện)