Văn hóa mở đường cho tăng trưởng xanh (kỳ 1): Đánh thức nguồn lực từ di sản

Phát huy di sản lịch sử, văn hóa trà, bản sắc các dân tộc và tri thức bản địa gắn với phát triển du lịch, dịch vụ, sản phẩm đặc trưng đang mở ra hướng đi mới, tạo sinh kế cho người dân và thúc đẩy tăng trưởng theo hướng xanh, bền vững.

Nếp nhà sàn truyền thống, nét kiến trúc đặc trưng trong văn hóa của đồng bào các dân tộc Việt Bắc. (Ảnh chụp tại Khu du lịch sinh thái hang Phượng Hoàng, xã Võ Nhai).

Kho tàng văn hóa trong đời sống

Được bồi đắp qua hàng nghìn năm, hệ thống di tích lịch sử, kiến trúc văn hóa, phong tục, tập quán, nghề truyền thống, tri thức bản địa và những địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống cách mạng trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên là nguồn tài nguyên có giá trị đặc biệt.

Toàn tỉnh hiện có 3 di tích được xếp hạng cấp quốc gia đặc biệt, 67 di tích được xếp hạng cấp quốc gia, 323 di tích xếp hạng cấp tỉnh và 45 di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia đã được công nhận. Đây là nguồn lực quan trọng để phát triển các sản phẩm văn hóa, du lịch và dịch vụ đặc trưng.

Ông Nguyễn Hữu Cường, Phó Chủ tịch Hiệp hội Du lịch tỉnh Thái Nguyên, Tổng Giám đốc Công ty Du lịch Tràng An Travel Hà Nội, cho rằng: Khu di tích lịch sử Quốc gia đặc biệt ATK Định Hóa có giá trị nổi bật trong phát triển du lịch về nguồn. Những địa điểm gắn với Chủ tịch Hồ Chí Minh, Trung ương Đảng và Chính phủ trong kháng chiến chống thực dân Pháp là minh chứng sống động về ý chí độc lập, tinh thần đoàn kết và sức mạnh của lòng dân. Giá trị của di tích có thể được chuyển hóa thành các sản phẩm du lịch về nguồn, giáo dục truyền thống và trải nghiệm lịch sử.

Cùng quan điểm, ông Nguyễn Văn Tứ, Giám đốc kinh doanh lữ hành Hải Vân Cát Hava Travel Hà Nội, nhận định: Nếu các di sản vật thể, phi vật thể được tổ chức thành những hành trình có nội dung chuyên sâu, kết nối điểm di tích với câu chuyện địa phương, ẩm thực, không gian văn hóa và dịch vụ cộng đồng, ATK Định Hóa có thể tạo thêm sức hút, kéo dài thời gian lưu trú, tăng mức chi tiêu và mở rộng cơ hội việc làm cho người dân.

Du khách tham quan Khu bảo tồn Làng nhà sàn du lịch sinh thái Thái Hải, xã Tân Cương.

Ở chiều sâu lịch sử, di chỉ khảo cổ Mái Đá Ngườm tại xã Thần Sa cung cấp những tư liệu quan trọng về sự hiện diện của con người thời tiền sử. Những dấu tích khảo cổ có giá trị nghiên cứu khoa học, giáo dục và nhận diện lịch sử cư trú của cư dân trong khu vực.

Nếu được giới thiệu bằng hình thức phù hợp, kết hợp thuyết minh khoa học, trưng bày tư liệu và hoạt động học tập trải nghiệm, di chỉ có thể trở thành sản phẩm du lịch tìm hiểu lịch sử, mở rộng khả năng tiếp cận di sản tới công chúng.

Bên cạnh di sản vật thể, những giá trị văn hóa phi vật thể của đồng bào các dân tộc cũng tạo nên sức hấp dẫn riêng của vùng đất Thái Nguyên. Hát Then, đàn Tính của người Tày; múa Tắc Xình của người Sán Chay; hát Soọng Cô của người Sán Dìu; các nghi lễ truyền thống của người Dao cùng nhiều hình thức diễn xướng dân gian phản ánh thế giới quan, tín ngưỡng, kinh nghiệm sống và khả năng sáng tạo của cộng đồng.

Mỗi di sản là một hệ thống tri thức được trao truyền qua nhiều thế hệ. Giá trị ấy chỉ có thể tiếp tục được phát huy khi có môi trường thực hành, người kế tục và phương thức giới thiệu phù hợp.

Ông Nguyễn Tùng Lâm, Trưởng Phòng Quản lý du lịch (Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch), cho rằng: Nếu di sản chỉ dừng ở kiểm kê, lập hồ sơ khoa học hoặc tổ chức sự kiện theo thời điểm thì tiềm năng văn hóa khó tạo ra giá trị kinh tế lâu dài. Ngược lại, khai thác thiếu kiểm soát, chạy theo thị hiếu trước mắt có thể khiến di sản bị biến dạng, mất đi ý nghĩa vốn có. Vì vậy, bảo tồn phải tạo nền móng cho phát triển, còn phát triển đúng hướng phải tạo thêm nguồn lực để cộng đồng tiếp tục gìn giữ di sản.

Văn hóa trà, dấu ấn riêng của vùng đất

Trong số những giá trị văn hóa đặc trưng của Thái Nguyên, văn hóa trà Tân Cương là minh chứng rõ nét về khả năng chuyển hóa tri thức bản địa thành lợi thế kinh tế. Qua hơn một thế kỷ, cây chè vừa mang lại sinh kế cho người dân, vừa hình thành nếp sống, tập quán sản xuất và nét văn hóa riêng của cư dân vùng chè.

Gần 100 năm trước, cụ Vũ Văn Hiệt cùng nông dân vùng chè Tân Cương tạo dựng danh hiệu “Đệ nhất danh trà” Việt Nam. Năm 2023, “Tri thức trồng và chế biến chè Tân Cương” được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Việc ghi danh có ý nghĩa tôn vinh tri thức dân gian, đồng thời mở ra cơ hội kết nối bảo tồn với quảng bá thương hiệu, phát triển du lịch và nâng cao giá trị sản phẩm.

Nghệ nhân chè Lê Quang Nghìn, chủ cơ sở sản xuất chè Nghìn Hạnh, xóm Hồng Thái, xã Tân Cương, cho biết: Ở vùng chè Tân Cương còn có những gia đình duy trì sinh kế từ ba đến bốn đời. Sự tiếp nối ấy cho thấy nghề chè đã trở thành một phần đời sống và bản sắc của cộng đồng.

Văn hóa trà trở thành cầu nối, tạo sự gần gũi giữa người dân Thái Nguyên và du khách quốc tế.

Khi được bảo vệ, chuẩn hóa và giới thiệu đúng cách, tri thức bản địa có thể trở thành lợi thế cạnh tranh của sản phẩm. Văn hóa trà cũng mở ra khả năng phát triển vượt khỏi khuôn khổ sản xuất nguyên liệu và bán chè thành phẩm. Du khách có thể trải nghiệm cảnh quan vùng chè, tìm hiểu quy trình chế biến, học cách pha trà, thưởng trà và nghe câu chuyện về lịch sử nghề.

Người trồng chè có thêm cơ hội cung cấp dịch vụ trải nghiệm, giới thiệu sản phẩm trực tiếp và xây dựng quan hệ lâu dài với khách hàng. Giá trị gia tăng còn được tạo ra từ việc tổ chức chuỗi sản phẩm.

Chè chất lượng cao có thể kết hợp với bao bì thân thiện môi trường, truy xuất nguồn gốc, câu chuyện vùng nguyên liệu và trải nghiệm văn hóa trà. Hợp tác xã, hộ sản xuất, cơ sở chế biến, đơn vị lữ hành và điểm bán hàng cần phối hợp để hình thành chuỗi cung ứng thống nhất, bảo đảm chất lượng, uy tín thương hiệu và quyền lợi của người sản xuất. 

Tại những vùng chè nổi tiếng như Tân Cương, La Bằng, Đồng Hỷ, Vô Tranh và Đồng Phúc, tri thức canh tác, kỹ thuật chế biến và văn hóa thưởng trà được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Đây là cơ sở để phát triển các sản phẩm có giá trị gia tăng cao, gắn chất lượng nông sản với trải nghiệm và bản sắc địa phương.

Tuy vậy, danh tiếng di sản chỉ thực sự trở thành lợi thế khi chất lượng sản phẩm ổn định, quy trình sản xuất minh bạch, dịch vụ chuyên nghiệp và câu chuyện thương hiệu trung thực.

Kết nối di sản với sinh kế cộng đồng

Khả năng chuyển hóa giá trị văn hóa thành nguồn lực kinh tế còn thể hiện ở việc tổ chức những không gian trải nghiệm gắn với đời sống cộng đồng. Theo ông Đỗ Trọng Hiệp, Chủ tịch Hiệp hội Du lịch tỉnh Thái Nguyên, điều quan trọng là đưa những giá trị văn hóa vốn hiện diện trong đời sống trở thành sản phẩm có khả năng tiếp cận thị trường.

Ông Hiệp dẫn chứng vùng chè Cầu Đá xã La Bằng trước đây chủ yếu là vùng nguyên liệu, nhưng nhờ cảnh quan đẹp và việc tổ chức hoạt động trải nghiệm, những năm gần đây đã trở thành điểm đến thu hút du khách.

Những nếp nhà sàn lưu giữ kiến trúc truyền thống cũng có thể trở thành không gian giới thiệu ẩm thực, phong tục và nếp sống cộng đồng. Mỗi sản phẩm gắn với một câu chuyện văn hóa đều có khả năng tạo sức hấp dẫn riêng, khuyến khích du khách tìm hiểu và lưu lại lâu hơn.

Một mô hình tiêu biểu là Khu bảo tồn Làng nhà sàn dân tộc sinh thái Thái Hải. Trên diện tích khoảng 25ha, Thái Hải lưu giữ 30 ngôi nhà sàn truyền thống của người Tày, Nùng được chuyển về từ vùng ATK Định Hóa.

Tại đây, các giá trị văn hóa bản địa được duy trì song song với hoạt động tham quan, ẩm thực, nghỉ dưỡng và trải nghiệm cộng đồng. 

Năm 2022, Thái Hải được Tổ chức Du lịch Thế giới lựa chọn vào danh sách “Làng du lịch tốt nhất thế giới”. Mô hình cho thấy bảo tồn di sản có thể gắn với tổ chức hoạt động kinh tế, nâng cao đời sống người dân và gìn giữ môi trường.

Thực hành Then được trao truyền qua nhiều thế hệ, trở thành nét văn hóa đặc sắc của đồng bào dân tộc Tày.

Không gian văn hóa Trà Tân Cương cũng là một địa chỉ kết nối di sản với giáo dục, du lịch và kinh tế địa phương. Công trình có diện tích 1,7ha, đi vào hoạt động từ Festival Trà Quốc tế - Việt Nam năm 2011, hiện lưu giữ và giới thiệu các tư liệu về nghề chè. Đây là nơi giúp công chúng tìm hiểu lịch sử, tri thức và những giá trị làm nên danh tiếng trà Thái Nguyên.

Khi những giá trị văn hóa được tổ chức thành sản phẩm, hiệu quả kinh tế có thể lan tỏa tới nhiều lĩnh vực. Du khách tham gia trải nghiệm tại vùng chè sẽ sử dụng dịch vụ ăn uống, lưu trú, mua sản phẩm địa phương; khách tham quan di tích có thể kết nối với các điểm đến sinh thái và không gian văn hóa cộng đồng.

Các hộ sản xuất, hợp tác xã, cơ sở lưu trú, dịch vụ vận chuyển và kinh doanh đặc sản đều có thêm cơ hội tham gia chuỗi giá trị. Theo thống kế, lũy kế đến hết tháng 10-2026, Thái Nguyên đón hơn 7,3 triệu lượt khách, tổng doanh thu du lịch ước đạt gần 10.500 tỷ đồng.

Những con số đó phản ánh quy mô thị trường du lịch đang mở rộng, tạo thêm dư địa phát triển các sản phẩm khai thác giá trị văn hóa, lịch sử và bản sắc địa phương.

Để nguồn lực văn hóa được phát huy đúng hướng, việc tổ chức khai thác phải phù hợp với đặc điểm từng di sản, tránh thương mại hóa phong tục, tập quán và các giá trị truyền thống.

Người dân địa phương phải được tham gia vào quá trình xây dựng sản phẩm, trực tiếp cung cấp dịch vụ và hưởng lợi từ hoạt động kinh tế. Đây cũng là điều kiện để cộng đồng có thêm nguồn lực duy trì nghề truyền thống, trao truyền tri thức và bảo vệ không gian văn hóa.

Bà Nguyễn Thị Kim Oanh, Phó Chủ tịch Hiệp hội Du lịch tỉnh, Chi hội trưởng điểm đến của Hiệp hội, cho rằng: Kinh tế văn hóa có điểm gặp gỡ rõ nét với tăng trưởng xanh ở khả năng tạo thêm giá trị từ tri thức, bản sắc và cảnh quan sẵn có, thay vì chỉ dựa vào mở rộng khai thác tài nguyên hoặc gia tăng quy mô xây dựng.

Từ di tích lịch sử, vùng chè, làng nghề đến các không gian văn hóa cộng đồng, Thái Nguyên sở hữu nguồn tài nguyên phong phú để phát triển những sản phẩm mang bản sắc riêng.

Khi được bảo tồn và khai thác hợp lý, gắn với lợi ích của cộng đồng, di sản sẽ được chuyển hóa thành nguồn lực kinh tế lâu dài, tạo sinh kế cho người dân và mở rộng dư địa phát triển của địa phương.