Văn hóa Mường giữa lòng Mường Lò

Ruộng vừa gặt xong, nước được tháo cạn, cá lộ mình trong lớp bùn non cũng là lúc tiếng cười của những người đi bắt cá rộn ràng vang lên giữa cánh đồng. (Trong ảnh: Đồng bào Mường tái hiện tập tục bắt cá ruộng - nguồn thực phẩm quan trọng sau mỗi vụ lúa. Đây không chỉ là sinh kế mà còn là nét sinh hoạt cộng đồng gắn kết gia đình, bản xóm).

Cá ruộng nhỏ nhưng chắc thịt là nguyên liệu chủ đạo cho nhiều món ăn truyền thống của người Mường. Nụ cười rạng rỡ của người dân phản ánh một niềm vui giản dị: thu hoạch từ chính mảnh ruộng mình canh tác.

Trên hiên nhà sàn, đàn ông, phụ nữ Mường khéo léo làm sạch từng con cá.

Những thanh tre được vót mỏng, kẹp chặt thân cá để giữ nguyên hình dáng khi nướng. Sự khéo léo thể hiện trong từng động tác thuần thục, như một kỹ năng được truyền lại qua nhiều thế hệ phụ nữ Mường.

Cá được mổ dọc sống lưng, lật úp, tẩm ướp mắc khén, hạt dổi, rau thơm rừng và muối. “Pa phỉnh tộp” – nghĩa là cá nướng gập, đòi hỏi sự tỉ mỉ trong từng khâu chế biến. Gia vị núi rừng thấm vào thớ thịt, tạo nên hương vị đặc trưng không thể trộn lẫn.

Ăn cùng cá nướng không thể thiếu món cơm lam. Những ống tre đặt nghiêng bên bếp lửa, khi lớp vỏ cháy xém, mùi tre quyện vào hạt nếp, hương thơm lan tỏa khắp không gian. Cơm lam không chỉ là món ăn tiện dụng của người đi nương, mà còn là biểu tượng của sự gắn bó giữa con người và rừng.

Mâm cơm với pa phỉnh tộp, gỏi cá, cơm lam và rau rừng để khách và chủ quây quần bên nhau. Không gian ấy cho thấy tính cộng đồng là cốt lõi trong văn hóa Mường. Từ ruộng nước Mường Lò đến gian bếp nhà sàn, từ món cá nướng đến điệu múa đêm hội, đời sống người Mường ở Nghĩa Lộ vẫn vận hành theo nhịp riêng – chậm rãi nhưng bền bỉ.

Áo cóm, váy đen dài, thắt lưng xanh và khăn đội đầu tạo nên vẻ duyên dáng riêng biệt của phụ nữ Mường. Hoa văn trên váy phản ánh quan niệm thẩm mỹ và tín ngưỡng, trang phục không chỉ để mặc mà còn là cách người Mường nhớ về cội nguồn.

Những vị khách phương xa không chỉ đến để ăn, mà để hiểu câu chuyện phía sau từng món ăn, câu chuyện về lao động, về ruộng nước và bản làng. Giữa sự đổi thay của vùng đất du lịch đang phát triển, những bếp lửa vẫn đỏ, những ống cơm lam vẫn thơm mùi tre và những bộ váy áo truyền thống vẫn được khoác lên bằng niềm tự hào. Đó là cách người Mường kể câu chuyện của dân tộc mình bằng chính đời sống thường ngày.

Anh Dũng