Văn hóa - Nền tảng tinh thần, động lực phát triển (Bài 1)

Bài 1: Giữ hồn văn hóa trong dòng chảy hiện đại

Trong dòng chảy của thời đại, văn hóa truyền thống đứng trước yêu cầu vừa được bảo tồn, trao truyền, vừa phải thích ứng với những biến đổi của đời sống hiện đại. Với Cao Bằng, gìn giữ bản sắc văn hóa các dân tộc không chỉ bảo vệ những giá trị được bồi đắp qua lịch sử, mà còn nuôi dưỡng nguồn lực nội sinh, củng cố nền tảng tinh thần và tạo động lực cho phát triển bền vững. Đó là hành trình cần sự tiếp nối giữa các thế hệ, sự chung tay của cộng đồng và cách tiếp cận phù hợp để văn hóa không chỉ được lưu giữ mà thực sự hiện diện, lan tỏa trong đời sống hôm nay.

Để di sản không chỉ nằm trong ký ức

Cao Bằng là vùng đất giàu bản sắc văn hóa, nơi những giá trị truyền thống được hình thành, bồi đắp và trao truyền qua nhiều thế hệ. Từ tiếng nói, chữ viết, phong tục, tập quán đến những làn điệu dân ca, dân vũ, lễ hội, nghề thủ công và tri thức dân gian..., mỗi giá trị đều mang trong mình dấu ấn của cộng đồng, góp phần tạo nên diện mạo văn hóa đa dạng, đặc sắc của miền non nước.

Trong đời sống của đồng bào các dân tộc, văn hóa không tồn tại như những giá trị tách rời mà hiện diện tự nhiên trong từng nếp nhà, bản làng, trong sinh hoạt cộng đồng và lao động sản xuất. Đó là cách người dân gìn giữ tiếng nói của dân tộc mình, trao truyền nghề truyền thống, duy trì những nghi lễ, lễ hội, những câu hát, điệu múa và tri thức được đúc kết từ đời sống.

Theo nhà nghiên cứu văn hóa Triệu Văn Hiển, Ủy viên Ban Chấp hành Hội Di sản Văn hóa Việt Nam, Phó Chủ tịch Hội Di sản Văn hóa Thăng Long - Hà Nội, Cao Bằng phong phú, đa dạng nhiều các loại hình di sản, từ văn hóa phi vật thể, lễ hội, phong tục, tập quán đến những nghề thủ công truyền thống, không chỉ tạo nên nét riêng của miền non nước mà còn mở ra nhiều cơ hội để địa phương khai thác các giá trị văn hóa phục vụ phát triển. Lợi thế của Cao Bằng nằm ở chỗ nhiều giá trị văn hóa vẫn hiện diện trong đời sống cộng đồng, gắn với không gian cảnh quan và sinh hoạt của người dân. Nếu được bảo tồn đúng cách, đồng thời có phương thức phát huy phù hợp, những giá trị ấy có thể trở thành nguồn lực quan trọng cho phát triển du lịch, kinh tế địa phương và nâng cao đời sống nhân dân. Quan trọng hơn, trong quá trình phát triển, cộng đồng phải thực sự là chủ thể của di sản, bởi khi người dân được hưởng lợi từ văn hóa, họ sẽ có thêm động lực để gìn giữ và phát huy những giá trị của cha ông.

Một trong những lợi thế nổi bật của Cao Bằng là sự gắn kết giữa thiên nhiên và văn hóa trong không gian Công viên địa chất Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng. Không chỉ được biết đến bởi những giá trị địa chất, cảnh quan độc đáo, nơi đây còn là không gian hội tụ nhiều giá trị văn hóa của các cộng đồng dân tộc. Những lễ hội truyền thống, nghề thủ công, nghệ thuật dân gian, tập quán và tri thức bản địa vẫn được gìn giữ trong đời sống, tạo nên sức hấp dẫn riêng của vùng đất. Sự hòa quyện giữa cảnh quan, địa chất và văn hóa cộng đồng cũng tạo nền tảng quan trọng để tỉnh phát huy giá trị di sản gắn với phát triển du lịch bền vững.

Nhắc đến văn hóa Cao Bằng, không thể không nhắc tới Then - loại hình nghệ thuật gắn bó sâu sắc với đời sống tinh thần của đồng bào Tày, Nùng. Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, khẳng định giá trị đặc sắc và sức sống của loại hình nghệ thuật dân gian này. Then không chỉ hiện diện trong các nghi lễ, sinh hoạt văn hóa cộng đồng mà vẫn được thực hành, tiếp nối trong đời sống đương đại. Giữa nhịp sống mới, những nghệ nhân vẫn kiên trì giữ tiếng đàn, lời hát và truyền lại cho thế hệ sau.

Nghệ nhân Ưu tú Đinh Văn Thức, xã Nguyên Bình chia sẻ: Với những người làm nghề, truyền dạy dân ca không chỉ là trao lại một làn điệu, một cách hát mà còn là trao cho thế hệ trẻ tình yêu và niềm tự hào về văn hóa dân tộc. Khi các em hiểu, yêu và thấy được giá trị của văn hóa mình đang có, các em sẽ có ý thức gìn giữ và tiếp tục trao truyền. Tuy nhiên, để những lớp truyền dạy được duy trì, lan tỏa rộng hơn, rất cần sự đồng hành của cộng đồng, gia đình và sự quan tâm, tạo điều kiện để những người am hiểu văn hóa có thêm cơ hội truyền dạy cho thế hệ trẻ.

Nghệ nhân Ưu tú Đinh Văn Thức truyền dạy Then - tính tại xã Ca Thành.

Giữ nghề xưa giữa nhịp sống hôm nay

Cao Bằng có nhiều nghề truyền thống được trao truyền qua năm tháng, trở thành những “địa chỉ văn hóa” mang đậm dấu ấn của từng cộng đồng. Ở Phúc Sen, tiếng búa rèn đều đặn vang lên giữa bản làng. Nghề rèn đã gắn bó với người Nùng An qua bao thế hệ. Từ những lò rèn đỏ lửa, bàn tay người thợ vẫn miệt mài gìn giữ kỹ thuật, kinh nghiệm và những bí quyết nghề mà cha ông dày công truyền lại. Mỗi nhịp búa không chỉ tạo hình cho sản phẩm mà còn nối quá khứ với hiện tại, để một nghề truyền thống vẫn giữ được sức sống trong đời sống hôm nay.

Còn ở làng nghề làm giấy bản Dìa Trên, nghề thủ công truyền thống đã gắn bó lâu đời với đời sống của người dân địa phương. Nằm trong không gian Công viên địa chất Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng, nghề làm giấy bản của người Nùng An được gìn giữ như một nét văn hóa đặc sắc. Từ vỏ cây mạy sla, qua nhiều công đoạn thủ công, những tờ giấy được tạo nên bằng kỹ thuật đã được trao truyền qua nhiều thế hệ, lưu giữ trong đó tri thức dân gian và sự khéo léo của người làm nghề.

Chị Nông Thị Kính, xóm Dìa Trên, xã Quảng Uyên chia sẻ: Những sản phẩm lưu niệm làm từ giấy bản như sổ tay, tranh vẽ, chữ thư pháp... ngày càng được nhiều du khách ưa chuộng. Nhiều du khách nước ngoài và du khách đến từ các tỉnh phía Nam thích thú khi được tự tay trải nghiệm các công đoạn làm giấy và mang sản phẩm do chính mình làm ra về làm kỷ niệm.

Mỗi sản phẩm được làm ra không chỉ mang theo kỹ thuật, kinh nghiệm của người thợ mà còn kể câu chuyện về một nghề truyền thống đang tìm được cách thích ứng với đời sống hiện đại. Khi di sản tạo ra sinh kế, người dân có thêm điều kiện để gắn bó với nghề;  du khách có thêm cơ hội tìm hiểu, trải nghiệm và trân trọng những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Những nghề truyền thống ấy không chỉ hiện diện trong những trang sách hay ký ức của người già. Chúng vẫn sống giữa bản làng, trong đôi bàn tay người thợ và trong những câu chuyện được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Chính sự hiện diện tự nhiên ấy làm nên sức sống của văn hóa Cao Bằng hôm nay.

Chị Nông Thị Kính, xóm Dìa Trên, xã Quảng Uyên thực hiện quy trình phơi giấy bản trên tường nhà.

Văn hóa tỏa sáng trong đời sống mới

Thời gian qua, công tác bảo tồn văn hóa của tỉnh ngày càng chú trọng đến việc trao truyền và thực hành, để di sản thực sự sống trong cộng đồng. Nhiều hoạt động được triển khai như: truyền dạy nghệ thuật trang trí hoa văn của người Dao Đỏ tại xã Nguyên Bình; xây dựng mô hình bảo tồn dân ca, dân vũ, dân nhạc của người Dao Đỏ và người Dao Tiền tại Nguyên Bình. Các lớp truyền dạy Múa sư tử mèo (kỳ lằn) tại Trùng Khánh, Phục Hòa; tập huấn bảo tồn, phát huy di sản gắn với phát triển du lịch bền vững tại Quảng Uyên; truyền dạy nghi thức, văn tế và cách múa rồng trong Lễ hội Tranh đầu pháo... góp phần đưa nhiều giá trị văn hóa tiếp tục trở về với đời sống cộng đồng bằng chính những người đang thực hành di sản. Tiếp tục nghiên cứu bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống của người Nùng Vẻn và tổ chức các hoạt động truyền dạy nhiều loại hình văn hóa phi vật thể của đồng bào các dân tộc thiểu số. Qua những lớp học, từng điệu múa, câu hát, hoa văn, nghi lễ được trao truyền; văn hóa không chỉ được gìn giữ mà còn được tiếp nối bằng tình yêu và niềm tự hào của những người đang mang trong mình di sản.

Bảo tồn văn hóa ở Cao Bằng vì thế không đơn thuần là giữ lại những giá trị của quá khứ, mà là gìn giữ một phần ký ức, cội nguồn và tâm hồn của mỗi cộng đồng để di sản tiếp tục được thực hành, được trao truyền và hiện diện tự nhiên trong đời sống hôm nay. 

Tuy nhiên, sự thay đổi của phương thức sản xuất, quá trình đô thị hóa, việc một bộ phận người trẻ rời quê đi học tập, làm việc, sự phổ biến của các sản phẩm văn hóa hiện đại và tác động ngày càng mạnh mẽ của môi trường số đang làm thay đổi đời sống cộng đồng.

Nếu không có người kế tục, nghề truyền thống có thể mai một; thiếu môi trường thực hành, dân ca, dân vũ có thể chỉ còn xuất hiện trong các chương trình biểu diễn; nếu thế hệ trẻ không hiểu và không tự hào về tiếng nói, trang phục, phong tục của dân tộc mình, những giá trị ấy sẽ khó có thể được tiếp nối một cách bền vững. Vì vậy, bảo tồn văn hóa hôm nay không thể chỉ dừng ở việc “giữ lại cái cũ”, mà phải tìm cách để những giá trị truyền thống có thể tiếp tục sống trong đời sống mới.

Với những giá trị văn hóa đặc sắc được bồi đắp qua nhiều thế hệ, Cao Bằng có nhiều lợi thế để đưa văn hóa trở thành nguồn lực nội sinh cho phát triển. Theo Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Tô Vũ Ninh, điều quan trọng nhất vẫn là giữ được “hồn cốt” của di sản, để văn hóa không bị tách rời khỏi cộng đồng trong quá trình khai thác, phát huy. Khi người dân thực sự là chủ thể, nghệ nhân tiếp tục truyền dạy, thế hệ trẻ chủ động tiếp nối và các giá trị truyền thống được kết nối với giáo dục, du lịch, chuyển đổi số, văn hóa sẽ không chỉ được gìn giữ mà còn tạo ra những giá trị mới.

Đó cũng là hướng đi để Cao Bằng vừa bảo vệ được bản sắc riêng của miền non nước, vừa khai mở tiềm năng từ di sản, từng bước biến những giá trị được trao truyền qua nhiều thế hệ thành sản phẩm, sinh kế và sức mạnh tinh thần cho cộng đồng. Từ đó văn hóa thực sự trở thành nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh và động lực quan trọng trên hành trình phát triển bền vững của tỉnh.