Văn hóa Tết trong gia đình Việt xưa và nay

Những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp trong gia đình Việt luôn được gìn giữ, phát huy trong đời sống hiện đại. Ảnh: Trường Huy-Ngọc Linh

Trong phiên chợ cuối năm, các mẹ không quên mua chiếc khăn ấm, đôi giày mới biếu ông bà, vài bộ quần áo cho các con xúng xính diện đi chúc Tết và mấy dụng cụ nhà nông để ra Giêng sẵn sàng bắt tay vào mùa gieo hạt mới. Các ông bố thì bận rộn với việc cắt tỉa hàng rào, quét vôi tường hoa, gốc cây, tát ao bắt cá, đánh đụng lợn với các nhà hàng xóm, gánh nước đổ đầy bể để gửi gắm mong ước cả năm cuộc sống dồi dào, no đủ.

Những ngày cuối tháng Chạp, các thành viên trong gia đình cùng nhau quét dọn, trang hoàng nhà cửa, trồng cây nêu, lau chùi ban thờ tổ tiên, quây quần gói giò thủ, bánh chưng bên bếp lửa hồng ấm áp… Một nét đẹp không thể thiếu trong gia đình ngày Tết xưa là nghi lễ thờ cúng tổ tiên. Ngoài mâm ngũ quả, hương, hoa được sửa soạn bày biện chu đáo trên ban thờ, vào ngày 30 Tết, nhà giàu hay nghèo đều cố gắng chuẩn bị mâm cỗ tươm tất với các món ăn truyền thống để cúng Tất niên và đón Giao thừa.

Trong ba ngày Tết, các gia đình còn thường xuyên nhắc nhở con cháu về lời ăn, tiếng nói, hành vi để năm mới được tốt lành, may mắn; đưa con cháu đi mừng thọ, chúc Tết ông bà; thăm hỏi, chúc Tết họ hàng, làng xóm; đi lễ chùa cầu bình an; tham gia vào hoạt động hội hè của làng xã… Những hoạt động này đã góp phần trao gửi yêu thương, gắn kết tình thân, nhắc nhở mỗi người về đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, luôn trân trọng, biết ơn nguồn cội.

Trong cuộc sống hiện đại với nhịp sống hối hả, vội vã, nhiều nét đẹp văn hóa, phong tục Tết cổ truyền xưa đã có sự thay đổi để phù hợp với điều kiện sinh hoạt mới. Việc gói bánh chưng, làm mứt, chuẩn bị mâm cỗ tất niên… có thể được nhiều gia đình giản lược, thay thế bằng các dịch vụ tiện ích có sẵn, giúp các bà, các mẹ có thêm thời gian nghỉ ngơi, chăm sóc sức khỏe, làm đẹp đón năm mới.

Tết nay đã có thêm những màu sắc mới. Việc đón Giao thừa không chỉ còn giới hạn trong mỗi gia đình mà được mở ra ở không gian rộng lớn hơn. Nhiều gia đình lựa chọn đến các địa điểm tổ chức sự kiện văn hóa mang tính cộng đồng để được hòa mình vào chương trình chào năm mới sôi động với pháo hoa, biểu diễn văn nghệ đặc sắc… Nhiều bạn trẻ lại tranh thủ Tết được nghỉ dài nên thường lựa chọn đi du lịch đến các miền đất lạ để xả hơi, nạp thêm năng lượng.

Tuy nhiên, những giá trị văn hóa cốt lõi của gia đình Việt trong ngày Tết như nghi lễ thờ cúng tổ tiên, sum họp, đoàn viên, gìn giữ nếp nhà… vẫn được các gia đình trân trọng, tiếp nối. Dù bận rộn đến đâu, nhiều người vẫn thu xếp công việc, dành thời gian trở về nhà, quây quần bên mâm cơm đầm ấm, cùng nhau đón khoảnh khắc Giao thừa thiêng liêng, mở ra một năm mới với bao khát vọng, dự định mới mẻ.

Nhiều gia đình vẫn duy trì tự gói bánh chưng Tết.

Chị Hoàng Thị Kim Dung ở phường Vị Khê chia sẻ: “Dù bây giờ thị trường cái gì cũng sẵn, nhưng năm nào cũng vậy, sau ngày 23 tháng Chạp tiễn ông Táo về trời, gia đình tôi đã chuẩn bị sẵn sàng các nguyên liệu, chọn ngày tụ họp đông đủ để gói bánh chưng. Mỗi người một việc, từ rửa lá dong, vo gạo nếp, đồ đỗ xanh, đến xay hạt tiêu, thái thịt… Trẻ con vừa chơi, vừa được nghe ông bà hướng dẫn cách làm, kể sự tích bánh chưng, bánh dầy và mấy chuyện Tết xưa. Những chiếc bánh chưng thơm ngon tự tay gói để dâng cúng tổ tiên, biếu người thân, thết đãi khách trong những ngày Tết theo tôi sẽ có ý nghĩa hơn.

Đặc biệt, chiều 30 Tết, khi gia đình quây quần bên nhau ăn bữa cơm tất niên, chia sẻ những vui buồn trong một năm qua, khung cảnh ấm cúng ấy luôn mang đến cảm xúc thật khó tả”. Đối với chị Nguyễn Hải Linh, công tác tại Hà Nội, năm nào, cả gia đình cũng về Ninh Bình ăn Tết cùng ông bà nội.

Chị Linh cho biết: “Trong năm do các con nhỏ, công việc lại bận rộn nên vợ chồng tôi ít về quê. Nhưng Tết cổ truyền là chúng tôi về. Dù bận đến mấy cũng thu xếp gọn ghẽ để chiều 28 là có mặt ở nhà. Nhìn gương mặt rạng rỡ của ông bà khi con cháu trở về, bao mệt nhọc trên chặng đường dài bị tắc đường đều tan biến hết. Đặc biệt, bố mẹ chồng tôi bao năm qua vẫn giữ nếp chuẩn bị mâm cơm cúng tất niên với những món ăn truyền thống như bánh chưng, giò lụa, thịt đông…

Mặc dù chợ truyền thống ở quê bây giờ cũng có các dịch vụ nấu cỗ, ship đến tận nhà, nhưng ông bà luôn muốn con cháu cảm nhận được hương vị Tết truyền thống và hiểu giá trị của việc tự tay chuẩn bị các món ăn ngày Tết”.

Đáng chú ý, những nét đẹp văn hóa gia đình ngày Tết hôm nay không chỉ được bảo tồn mà còn được phát triển theo cách sáng tạo, mới mẻ. Nhiều gia đình chú trọng hơn đến việc giáo dục con cái về ý nghĩa của ngày Tết, hướng dẫn trẻ tham gia các hoạt động trang trí nhà cửa, chuẩn bị mâm cỗ, đi chợ Tết, tham quan các di tích lịch sử - văn hóa, đi lễ hội đầu xuân. Bên cạnh đó, việc ghi lại khoảnh khắc Tết qua ảnh, video, chia sẻ những câu chuyện đẹp trên mạng xã hội cũng góp phần lan tỏa giá trị văn hóa gia đình đến cộng đồng.

Chị Phạm Thị Thảo ở xã Nghĩa Sơn cho biết: “Vợ chồng em gái tôi đang làm ăn, sinh sống tại Ba Lan. Nhờ công nghệ số phát triển mà giờ đây mỗi khi Tết đến tôi đều gọi điện bằng hình ảnh (video call) để các em, các cháu được thấy không khí Tết cùng người thân ở quê nhà, đặc biệt là nhìn thấy mẹ vẫn khỏe mạnh. Nhờ thế giúp chúng yên tâm làm việc và các em ở xa vơi bớt nỗi nhớ Tết quê”.

Tết Nguyên đán Bính Ngọ 2026 đã đến. Khắp phố phường, thôn xóm, những ca từ của bài hát “Ước mơ ngọt ngào” đang vang lên rộn rã: “Quà nào bằng gia đình sum họp, Tết nào vui bằng Tết đoàn viên”. Điều đó nhắc nhở mỗi người thêm trân trọng, gìn giữ những nét đẹp văn hóa truyền thống của gia đình ngày Tết.

Dù hình thức có đổi thay, nhưng mỗi gia đình Việt vẫn coi Tết là dịp quan trọng để bày tỏ, trao gửi yêu thương, tri ân nguồn cội. Những giá trị tốt đẹp ấy sẽ mãi mãi được lưu truyền, trở thành sợi dây bền chặt kết nối các thế hệ hôm nay và mai sau.

Bài, ảnh: Lam Hồng