Văn miếu Mao Điền: Lan tỏa truyền thống hiếu học xứ Đông

Khuôn viên Di tích Quốc gia đặc biệt Văn miếu Mao Điền.

Biểu tượng truyền thống hiếu học và khoa bảng

Di tích Quốc gia đặc biệt Văn miếu Mao Điền nay thuộc xã Mao Điền, thành phố Hải Phòng, là biểu tượng cho truyền thống hiếu học, khoa bảng và sự phát triển của nền giáo dục Nho học Việt Nam nói chung và trấn Hải Dương xưa nói riêng.

Công trình được khởi dựng từ thời Lê Sơ ở thế kỷ XV tại xã Vĩnh Lại, huyện Đường An (huyện Bình Giang, tỉnh Hải Dương trước kia). Cùng thời Lê Sơ, trường thi Hương trấn Hải Dương được xây dựng tại Mao Điền, dấu tích của trường thi Hương nay là cánh đồng Tràng.

Nhà bia đề danh Tiến sĩ Nho học trấn Hải Dương.

Theo các nguồn tư liệu, trường thi Hương trấn Hải Dương từ trường thi của một vùng đã trở thành trường thi Quốc gia dưới triều nhà Mạc. Đặc biệt, thời nhà Mạc, nơi đây được chọn tổ chức 4 kỳ thi Hội. Thời Tây Sơn (1788-1802), Văn miếu được di chuyển từ xã Vĩnh Lại, huyện Đường An về xã Mao Điền và hợp nhất với trường thi tạo thành một trung tâm văn hóa giáo dục, nơi đào tạo hàng nghìn tiến sĩ Nho học hàng đầu cả nước.

Trải qua những thăng trầm lịch sử, di tích nhiều lần trùng tu, tôn tạo. Năm 1992, Văn miếu Mao Điền được công nhận là di tích lịch sử, văn hóa cấp quốc gia. Từ năm 2002 đến 2016, công trình tiếp tục được tu bổ, tôn thêm vẻ đẹp, giá trị lịch sử vốn có của Văn miếu. Năm 2017, Văn miếu Mao Điền được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt và tháng 12/2024, di tích được công nhận là Khu du lịch cấp tỉnh.

Nhà bia đề danh Tiến sĩ Nho học trấn Hải Dương.

Văn miếu Mao Điền thờ Đức Thánh Khổng Tử và 8 vị đại khoa - danh nhân đất Việt gồm: Nhà giáo Chu Văn An; Lưỡng quốc Trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi; Nhập nội hành khiển, Tiến sĩ Phạm Sư Mệnh; Đại danh y, Thiền sư Tuệ Tĩnh; Anh hùng dân tộc, Danh nhân văn hóa thế giới Nguyễn Trãi; Trạng trình Nguyễn Bỉnh Khiêm; Thần toán Việt Nam, Tiến sĩ Vũ Hữu; nữ Tiến sĩ Nguyễn Thị Duệ.

Với những giá trị lịch sử, khoa học, Văn miếu Mao Điền là biểu tượng cho truyền thống hiếu học của trấn Hải Dương xưa, Hải Phòng nay. Nơi đây đã trở thành địa chỉ khuyến học, khuyến tài thu hút hàng vạn lượt khách về tham quan, dâng hương. Lễ hội Văn miếu Mao Điền được tổ chức một năm 2 kỳ trong đó lễ hội mùa Xuân là lễ chính diễn ra 18/2 âm lịch, là dịp tưởng nhớ và tri ân các bậc tiền nhân của đất nước, tôn vinh truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo.

Hình thành không gian giáo dục di sản tiêu biểu

Những giá trị to lớn của Văn miếu Mao Điền luôn được tỉnh Hải Dương (trước kia) và nay là thành phố Hải Phòng gìn giữ, bảo tồn và gắn với các hoạt động giáo dục truyền thống, tôn vinh đạo học và khuyến học, khuyến tài.

Theo bà Lê Thị Thoa, Phó Trưởng phòng Quản lý di tích Cẩm Giàng, Ban Quản lý di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc (Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch Hải Phòng), công tác quản lý, bảo vệ, tu bổ, tôn tạo các hạng mục kiến trúc, không gian văn hóa của di tích cùng hệ thống bia đá, tư liệu Hán Nôm, hiện vật liên quan đến lịch sử khoa cử, giáo dục Nho học được chú trọng gắn với kiểm kê kiểm kê, lập hồ sơ khoa học, nghiên cứu, số hóa tư liệu phục vụ bảo tồn lâu dài. Đơn vị cũng tổ chức tốt các hoạt động như lễ hội Văn miếu, lễ Dâng hương, Khai bút đầu Xuân, tuyên dương học sinh giỏi, học sinh đỗ đạt và những tấm gương tiêu biểu trong học tập.

Số hóa thông tin về di tích Quốc gia đặc biệt Văn miếu Mao Điền giúp du khách thuận lợi tìm hiểu, tham quan trên nền tảng số.

Nhằm lan tỏa các giá trị của Văn Miếu, chính quyền địa phương và ngành Văn hóa đã quan tâm đầu tư đổi mới phương thức quản lý, tổ chức hoạt động, ứng dụng công nghệ số để nâng cao chất lượng phục vụ nhu cầu người dân tham quan, tìm hiểu lịch sử. Cơ quan chuyên môn cũng tích cực phối hợp với ngành Giáo dục, các nhà trường đa dạng hóa chương trình trải nghiệm, học tập cho học sinh, xây dựng mô hình giáo dục di sản như: Trải nghiệm làng sĩ tử, giao lưu thư pháp, tìm hiểu lịch sử khoa cử, giải mã di sản, giáo dục STEM/STEAM gắn với di sản…

Với quan điểm kết hợp hài hòa giữa phát triển kinh tế với giữ gìn bản sắc văn hóa, Nghị quyết Đại hội Đảng bộ xã Mao Điền nhiệm kỳ 2025-2030 xác định sẽ bảo tồn, phát huy giá trị di tích Quốc gia đặc biệt Văn miếu Mao Điền, đưa Mao Điền trở thành trung tâm văn hóa - giáo dục - du lịch tâm linh phía Tây Hải Phòng.

Không gian tổ chức hoạt động trải nghiệm "Làng sĩ tử" và con đường khoa cử trong khuôn viên Văn miếu Mao Điền.

Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Mao Điền Phạm Thị Lộc cho biết, với niềm tự hào là địa phương có Văn miếu lớn thứ hai cả nước, thời gian tới, kế thừa những thành công trong giáo dục di sản trước đây, xã tiếp tục chỉ đạo các trường học trên địa bàn tăng cường tổ chức các chương trình giáo dục di sản tại Văn miếu gắn với tổ chức các hoạt động giáo dục cho học sinh về lịch sử. Qua đó, để thế hệ trẻ thêm hiểu biết, tự hào về quê hương từ đó quyết tâm rèn luyện, cố gắng trong học tập, tiếp nối truyền thống hiếu học của xứ Đông văn hiến.

Để những giá trị của Văn miếu Mao Điền tiếp tục lan tỏa, phát huy giá trị, cần chuyển đổi từ bảo tồn di tích đơn thuần sang phát huy di sản như một nguồn lực giáo dục và phát triển con người.

Hoạt động giáo dục di sản cho học sinh được nhiều cơ sở giáo dục phối hợp với di tích tổ chức thường xuyên tại Văn miếu Mao Điền.

Theo bà Lê Thị Thoa, Phó Trưởng phòng Quản lý di tích Cẩm Giàng, thời gian tới, hoạt động của Văn miếu sẽ hướng đến xây dựng nơi đây trở thành không gian giáo dục truyền thống và giáo dục di sản tiêu biểu. Cụ thể: kết nối giá trị lịch sử văn hóa, khoa bảng với chương trình giáo dục phổ thông qua việc xây dựng các chuyên đề học tập về truyền thống hiếu học, đạo học và trách nhiệm của trí thức với quê hương đất nước; đổi mới nội dung, phương thức giáo dục tại di tích như: ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, xây dựng chương trình trải nghiệm, những sản phẩm giáo dục phù hợp với từng đối tượng khách tham quan. Cơ quan chuyên môn cũng sẽ tăng cường phối hợp với các cơ sở giáo dục, tổ chức nghiên cứu khoa học và doanh nghiệp để tạo môi trường cho thế hệ trẻ tiếp cận tri thức lịch sử, văn hóa và nuôi dưỡng khát vọng học tập, sáng tạo, cống hiến.

Một nội dung cũng được chú trọng là xây dựng các hoạt động biểu dương, khuyến khích tài năng trẻ có thành tích xuất sắc trong nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo. Để di sản trở thành nguồn lực trong phát triển kinh tế - xã hội, cần xây dựng Văn miếu Mao Điền thành điểm đến văn hóa - giáo dục - du lịch đặc sắc bằng sự kết nối Văn miếu với các di tích lịch sử, văn hóa là một điểm đến trong hành trình tham quan, học tập, trải nghiệm.