Văn Miếu Vĩnh Phúc - nơi lưu giữ mạch nguồn văn hiến

Toàn cảnh Văn Miếu Vĩnh Phúc.

Văn Miếu Vĩnh Phúc.

Dấu xưa còn lại

Theo các tư liệu được lưu giữ, Văn Miếu Vĩnh Phúc có nguồn gốc từ Văn Miếu phủ Tam Đới, được hình thành khoảng niên hiệu Hồng Đức, đời vua Lê Thánh Tông (1470-1497). Công trình xưa đặt tại xã Cao Xá, huyện Bạch Hạc, nay thuộc xã Vĩnh Thành, tỉnh Phú Thọ.

Văn Miếu phủ Tam Đới là nơi thờ các bậc Tiên thánh, Tiên hiền, tôn vinh Nho học, đồng thời là biểu tượng cho truyền thống văn hiến, hiếu học của người dân trong vùng. Tư liệu, văn bia còn lưu lại cho thấy Văn Miếu từng trải qua hai lần trùng tu lớn vào các năm 1667 và 1702. Cùng với những thay đổi về địa giới hành chính, tên gọi của Văn Miếu cũng thay đổi, từ Văn Miếu phủ Vĩnh Tường vào năm 1822, đến Văn Miếu tỉnh Vĩnh Yên vào đầu thế kỷ XX.

Tháng 6/2012, công trình Văn Miếu Vĩnh Phúc được khởi công phục dựng tại phường Vĩnh Phúc, trên cơ sở kế thừa nguồn gốc Văn Miếu phủ Tam Đới và tham khảo có chọn lọc mô hình kiến trúc Văn Miếu - Quốc Tử Giám Hà Nội và một số Văn Miếu cấp tỉnh trên cả nước.

Đến tháng 1/2017, các hạng mục chính cơ bản hoàn thành, Văn Miếu bắt đầu mở cửa phục vụ Nhân dân và du khách tham quan, chiêm bái, nghiên cứu, tìm hiểu. Công trình có diện tích hơn 4,2ha, gồm nhiều hạng mục trên trục thần đạo, tạo nên một quần thể kiến trúc mang đậm nét truyền thống.

Những tấm bia kể chuyện đất học

Điểm nhấn của Văn Miếu Vĩnh Phúc là hệ thống nhà bia tiến sĩ nằm đối xứng qua Hồ Thiên Quang. Hai dãy nhà bia gồm 18 tấm bia đá đặt trên lưng rùa, vinh danh các vị đỗ đại khoa - tiến sĩ của tỉnh từ thời Lý đến thời Nguyễn. Trong đó có 86 tiến sĩ Nho học ngạch Văn và 5 tiến sĩ ngạch Võ.

Các tấm bia ghi danh các vị Tiến sĩ tại Văn Miếu Vĩnh Phúc.

Mỗi tấm bia là một phần ký ức của những người từng làm rạng danh truyền thống hiếu học của quê hương. Nội dung văn bia được biên soạn song ngữ, mặt trước bằng chữ Hán, mặt sau bằng chữ Quốc ngữ, ghi lại tên tuổi, quê quán, năm sinh, năm mất, khoa thi, chức vụ và công trạng của các vị tiến sĩ. Những thông tin ấy giúp chúng ta hiểu thêm về nền giáo dục khoa cử xưa, về quan niệm trọng chữ, trọng tài và khát vọng lập thân bằng con đường học vấn của cha ông.

Gác trống Văn Miếu Vĩnh Phúc.

Bên trong khu nội tự là sân hành lễ, lầu chuông, gác trống, nhà tả vu, hữu vu, Bái đường và Hậu cung. Tầng 1 của Hậu cung được sử dụng làm không gian trưng bày các tư liệu, hiện vật liên quan đến Nho giáo và lịch sử hình thành, phát triển của Văn Miếu. Đáng chú ý là tấm bia đá hình trụ bốn mặt ghi việc trùng tu Văn Miếu phủ Tam Đới năm 1702, sách đồng ghi danh 302 vị đỗ hàng trung khoa của tỉnh thời phong kiến cùng nhiều tư liệu về đời sống, học tập của thầy đồ, Nho sinh xưa.

Qua những hiện vật ấy, câu chuyện về nền giáo dục truyền thống không chỉ hiện lên qua tên tuổi các bậc khoa bảng mà còn qua cách người xưa học tập, thi cử, gìn giữ tri thức và coi trọng đạo làm người.

Tầng 2 của Hậu cung là không gian thờ tự với 5 ban thờ. Ban chính giữa đặt bài vị thờ Khổng Tử, thầy giáo Chu Văn An; bốn ban còn lại đặt bài vị thờ 86 tiến sĩ, đại khoa ngạch Văn của tỉnh từ thời Lý đến thời Nguyễn. Không gian thờ tự trang nghiêm là nơi người dân, du khách đến dâng hương, tưởng nhớ các bậc hiền tài, qua đó trân trọng truyền thống hiếu học của quê hương.

Những tên tuổi như Trạng nguyên Phạm Công Bình, Trạng nguyên Đào Sư Tích, lưỡng quốc Trạng nguyên Triệu Thái, Tiến sĩ Nguyễn Duy Thì... là những dấu ấn tiêu biểu trong lịch sử khoa bảng vùng đất Vĩnh Phúc. Đằng sau mỗi tên tuổi là hành trình học tập, rèn luyện và cống hiến, góp phần làm nên truyền thống văn hiến của địa phương.

Để người trẻ thêm yêu di sản

Theo đồng chí Nguyễn Quốc Minh - Phó Giám đốc Bảo tàng Hùng Vương, một di tích thực sự gần gũi khi những giá trị được lưu giữ có thể đến với đời sống hôm nay. Với Văn Miếu, bên cạnh việc bảo tồn kiến trúc, bia đá và hiện vật, các hoạt động văn hóa, giáo dục truyền thống cũng là cách để câu chuyện về đạo học tiếp tục được kể lại cho những thế hệ sau. Các hoạt động tế lễ, dâng hương, cho chữ - xin chữ đầu Xuân, trình diễn thư pháp, thư họa, trưng bày và triển lãm chuyên đề về Nho giáo, giáo dục, khoa cử địa phương góp phần đưa Văn Miếu đến gần hơn với cộng đồng.

Qua những hoạt động này, người dân có thêm cơ hội tìm hiểu lịch sử quê hương, thế hệ trẻ có thể tiếp cận truyền thống hiếu học không chỉ qua trang sách mà từ những tấm bia, hiện vật và câu chuyện được lưu giữ tại di tích.

Các hoạt động tế lễ.

Văn Miếu Vĩnh Phúc còn là nơi trình diễn nghệ thuật thư pháp, cho chữ đầu Xuân, trưng bày các tác phẩm nghệ thuật.

Giá trị của Văn Miếu vì thế không chỉ nằm ở quá khứ. Truyền thống tôn sư trọng đạo, tinh thần ham học hỏi và ý thức rèn luyện để đóng góp cho cộng đồng vẫn có ý nghĩa trong xã hội hôm nay.

Cùng với giáo dục truyền thống, Văn Miếu còn là điểm đến trong các hành trình tìm hiểu lịch sử, văn hóa địa phương. Việc kết nối di tích với hoạt động tham quan, trải nghiệm và các sản phẩm du lịch văn hóa sẽ góp phần làm phong phú thêm lựa chọn của du khách, đồng thời tạo điều kiện để các giá trị di sản được lan tỏa rộng rãi hơn.

Những tấm bia ghi danh người đỗ đạt, những tư liệu về nền giáo dục Nho học và các hoạt động văn hóa được tổ chức tại Văn Miếu Vĩnh Phúc góp phần kể câu chuyện về một vùng đất trọng chữ, trọng đạo và trọng người tài. Giữ gìn Văn Miếu không chỉ là bảo tồn một công trình văn hóa, mà còn là gìn giữ ký ức về truyền thống hiếu học, để những giá trị ấy tiếp tục được trao truyền và bồi đắp trong đời sống hôm nay.