Vành đai di sản UNESCO: nền tảng chiến lược cho du lịch xanh và công nghiệp văn hóa

Tỉnh Lâm Đồng đang sở hữu một “vành đai di sản” hiếm có. Đây chính là cơ hội lớn để thu hút đầu tư, phát triển du lịch xanh bền vững và công nghiệp văn hóa, biến di sản thành động lực tăng trưởng kinh tế - xã hội dài hạn.

Lâm Đồng sở hữu hệ thống di sản văn hóa, thiên nhiên và địa chất đa dạng, tạo nền tảng phát triển du lịch xanh và công nghiệp văn hóa

Lâm Đồng không chỉ là vùng đất của cao nguyên ngàn hoa, của biển xanh cát trắng và của những cánh rừng nguyên sinh, mà còn là địa phương sở hữu hệ thống di sản văn hóa và thiên nhiên đa dạng, phong phú bậc nhất khu vực Duyên hải Nam Trung Bộ và miền Nam Việt Nam.

Trao tặng Bằng xếp hạng Di tích cấp Quốc gia cho danh lam thắng cảnh hang C3 - C4

Với 7 danh hiệu, di sản được UNESCO ghi danh hoặc công nhận, gồm Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên, Mộc bản triều Nguyễn, Khu dự trữ sinh quyển thế giới Langbiang, Đà Lạt - Thành phố sáng tạo âm nhạc UNESCO, Nghệ thuật làm gốm của người Chăm, Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông và Nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ - Lâm Đồng, do đó Lâm Đồng đứng ở nhóm cao nhất cả nước về sự đa dạng loại hình: phi vật thể, tư liệu, sinh quyển, địa chất toàn cầu và thành phố sáng tạo.

108 cây thông hai lá dẹt của Vườn quốc gia Bidoup - Núi Bà vừa được Hội Bảo vệ thiên nhiên và môi trường Việt Nam công nhận là cây di sản Việt Nam

Cùng với đó Lâm Đồng có khoảng 144 - 145 di tích lịch sử - văn hóa - danh thắng được xếp hạng (3 di tích quốc gia đặc biệt, 59 di tích cấp quốc gia, 82 - 83 di tích cấp tỉnh), 10 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, gần 100 lễ hội truyền thống và 3 bảo vật quốc gia. Như vậy, tỉnh đang sở hữu một “vành đai di sản” hiếm có. Đây chính là cơ hội lớn để thu hút đầu tư, phát triển du lịch xanh bền vững và công nghiệp văn hóa, biến di sản thành động lực tăng trưởng kinh tế - xã hội dài hạn.

PGS.TS Nguyễn Khắc Sử, Hội Khảo cổ Việt Nam giới thiệu về đặc điểm của các hiện vật khảo cổ được tìm thấy trong vùng CVĐC

Sau khi hợp nhất, Lâm Đồng trở thành không gian giao thoa văn hóa độc đáo giữa Tây Nguyên và duyên hải Nam Trung Bộ, nơi sinh sống của 49 dân tộc anh em. Di sản UNESCO trở thành kho tàng di sản đa tầng, đa giá trị hiếm có. Hệ thống di sản UNESCO tạo thành một mạng lưới liên kết chặt chẽ.

1. Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên (vinh danh 2005)

Là “linh hồn” của cộng đồng Cơ Ho, Mạ, M’nông, Êđê… Âm thanh cồng chiêng vang vọng giữa núi rừng không chỉ là nghi lễ tâm linh mà còn là cầu nối con người với thiên nhiên, trở thành sản phẩm du lịch trải nghiệm độc đáo.

Chương trình biểu diễn nghệ thuật giới thiệu với bạn bè quốc tế đậm đà bản sắc

Không gian văn hóa cồng chiêng đã được UNESCO công nhận là di sản truyền khẩu và phi vật thể nhân loại

2. Mộc bản triều Nguyễn - Di sản tư liệu thế giới (vinh danh năm 2009)

Lưu giữ tri thức lịch sử, văn hóa, hành chính quý giá, tạo nền tảng cho du lịch học thuật và nghiên cứu.

Ngày 30/7/2009, Mộc bản Triều Nguyễn đã là tư liệu đầu tiên của Việt Nam được công nhận là “Di sản tư liệu thế giới” thông qua tại kỳ họp từ ngày 29/7 đến ngày 31/7/2009 tại thành phố Bridgetown (Barbados) của Ủy ban Tư vấn Quốc tế (IAC) thuộc UNESCO. Mộc bản triều Nguyễn đã chính thức được đưa vào chương trình “Ký ức thế giới” (Memory of the World Programme) của UNESCO

Chuyên gia người nước ngoài hỗ trợ khôi phục những tấm mộc bản bị hư hỏng nặng

Công tác kiểm tra tình trạng vật lý của mộc bản vẫn được tiến hành mỗi ngày

Những công việc lặng lẽ nhưng đóng vai trò rất lớn trong việc bảo vệ di sản quốc gia

Mộc bản Triều Nguyễn được bảo quản cẩn thận tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV

3. Khu dự trữ sinh quyển thế giới Langbiang (công nhận 2015)

Với hơn 275.000 ha, vùng lõi là Vườn quốc gia Bidoup - Núi Bà, là “viên ngọc xanh” bảo tồn đa dạng sinh học bậc nhất Đông Nam Á, đồng thời là không gian sống của cộng đồng bản địa gắn bó với rừng.

Khu du lịch Lang Biang

Ngày 9/6/2015, Khu dự trữ sinh quyển Langbiang được UNESCO công nhận là Khu dự trữ sinh quyển thế giới. Đây là khu dự trữ sinh quyển thế giới đầu tiên tại Tây Nguyên và là khu dự trữ sinh quyển thế giới thứ 9 tại Việt Nam

Vượn đen má vàng tại Lang Biang

4. Đà Lạt - Thành phố sáng tạo âm nhạc UNESCO (năm 2023)

Biến thành phố ngàn hoa thành sân khấu ngoài trời khổng lồ, nơi âm nhạc truyền thống hòa quyện với sáng tạo đương đại, thu hút sự kiện quốc tế và thúc đẩy công nghiệp văn hóa.

Đà Lạt là nơi diễn ra nhiều chương trình hòa nhạc đẳng cấp, mang đến những trải nghiệm âm nhạc phong phú và đa dạng cho khán giả

Biểu diễn đàn T’rưng tại Khu du lịch Thung lũng Tình yêu

Âm nhạc giữa lòng thành phố ngàn hoa

Những không gian biểu diễn ngoài trời tại Đà Lạt đang trở thành điểm hẹn của âm nhạc, nơi những giá trị truyền thống hòa quyện cùng hơi thở đương đại, góp phần tạo nên sức sống mới cho thành phố sáng tạo âm nhạc UNESCO

Mô hình Sân khấu ca nhạc ngoài trời góp phần thúc đẩy hình ảnh Đà Lạt - thành phố âm nhạc

5. Nghệ thuật làm gốm của người Chăm (vinh danh năm 2022)

Nghề gốm Chăm được lưu truyền theo chế độ mẫu hệ "mẹ truyền - con nối". Việc vinh danh này giúp nâng cao vị thế và tiếng nói của người phụ nữ Chăm trong gia đình và xã hội hiện đại

Nghề gốm truyền thống của người Chăm” được UNESCO ghi danh

pha trộn đất, nhào nặn sản phẩm

Nghệ nhân gốm Chăm tạo hình sản phẩm bằng tay

Nung gốm

Lòng hang C4 phía thượng nguồn

6. Nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ (vinh danh năm 2013)

Đờn ca tài tử Nam Bộ là loại hình nghệ thuật giàu tính ngẫu hứng, thể hiện tâm hồn phóng khoáng, trọng tình nghĩa và tình yêu quê hương của con người phương Nam. Di sản có không gian thực hành rộng, trong đó Lâm Đồng là một trong những địa phương có sự hiện diện của nghệ thuật Đờn ca tài tử.

Đờn ca tài tử Nam bộ là một dòng nhạc dân tộc của Việt Nam đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể vào ngày 5 tháng 12 năm 2013 và là một danh hiệu UNESCO ở Việt Nam có vùng ảnh hưởng lớn, với phạm vi 8 tỉnh thành phía Nam và 2 tỉnh ven biển miền Trung

7. Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông (công nhận 2020, tái công nhận 2024, chuẩn bị tái thẩm định 2027)

Trải rộng gần 4.760 km² phía Tây tỉnh, với hệ thống gần 50 hang động núi lửa (trong đó hang C7 dài hơn 1.200 m - kỷ lục Đông Nam Á), miệng núi lửa, thác nước và dấu tích người tiền sử. Đây là nơi hội tụ giá trị địa chất, khảo cổ, sinh thái và văn hóa bản địa.

Một góc núi lửa Nâm Kar

Toàn cảnh Cánh đồng lúa dưới chân núi lửa, đèo 25 xã Nâm Nung

Nâng cấp cơ sở lưu trú, khuyến khích xây dựng các khu nghỉ dưỡng cao cấp trong vùng CVĐC để phục vụ nhu cầu du khách

Nhà triển lãm nhạc cụ truyền thống, nằm tại bon N’Jriêng, phường Bắc Gia Nghĩa trưng bày và bảo tồn nhiều nhạc cụ cùng vật dụng truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số tại chỗ

Nhà Triển lãm Âm thanh thuộc Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông là duy nhất tại Việt Nam và Đông Nam Á

Mỗi một chi tiết bên trong hang động, trên tường hang hoặc trên trần hang đều thể hiện các dấu vết của dòng dung nham đã từng chảy qua

Du khách chụp hình kỷ niệm trong hang C3

Hệ thống hang động núi lửa Krông Nô có chiều dài khoảng 25km với nhiều hang động lớn nhỏ

Thạch nhũ trên trần hang C6.1

Thác Liêng Nung là một trong những điểm đến thuộc Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông

Một trong những miệng hang núi lửa thuộc khu vực khảo sát

Hồ Tà Đùng được ví như vịnh Hạ Long trên cao nguyên ở phía Tây Lâm Đồng

Song song, hệ thống danh lam thắng cảnh cấp quốc gia và cấp tỉnh tạo nên mạng lưới điểm đến hấp dẫn: các hồ (Xuân Hương, Tuyền Lâm, Than Thở, Đan Kia - Suối Vàng, Tà Đùng…), thác (Đatanla, Prenn, Cam Ly, Pongour, Voi…), núi Lang Biang, hệ thống hang động núi lửa mới được xếp hạng quốc gia (C3-C4, C7, C8), cùng các khu du lịch quốc gia Đan Kia - Suối Vàng và hồ Tuyền Lâm. Bảo tàng tỉnh lưu giữ hơn 112.000 hiện vật, trong đó có 3 bảo vật quốc gia (Đàn đá Đắk Sơn, Linga vàng, tượng Avalokitesvara Bắc Bình). Gần 100 lễ hội truyền thống (lễ hội Katê của người Chăm, lễ mừng lúa mới của Cơ Ho, Tăm Blang M’Prang của M’nông…) được duy trì và phục dựng, trở thành tài nguyên sống động cho du lịch cộng đồng.

Qua phân tích nêu trên cho thấy, Lâm Đồng có tiềm năng rất lớn: di sản vừa là tài nguyên du lịch xanh (sinh thái, địa chất, văn hóa), vừa là nguyên liệu cho công nghiệp văn hóa (âm nhạc, thủ công mỹ nghệ, biểu diễn, xuất bản, số hóa). Đà Lạt đã bước đầu khai thác danh hiệu thành phố sáng tạo qua các festival âm nhạc; Công viên địa chất Đắk Nông đang được khảo sát, nâng cấp hạ tầng chuẩn bị tái thẩm định; nhiều điểm danh thắng thu hút hàng trăm ngàn lượt khách mỗi năm.

Thường xuyên tổ chức các lễ hội văn hóa, sự kiện thể thao, du lịch mạo hiểm góp phần gia tăng sức hút của du khách đến với vùng CVĐC

Tuy nhiên, việc khai thác còn chưa tương xứng với tiềm năng to lớn của địa phương, điều này thể hiện các hạn chế cơ bản. Cụ thể, công tác bảo tồn và quản lý di sản còn thiếu đồng bộ, nhiều điểm xuống cấp hoặc chưa được đầu tư đúng mức. Một số danh thắng cấp quốc gia thiếu nguồn lực tu bổ thường xuyên; hạ tầng tại Công viên địa chất Đắk Nông (biển chỉ dẫn, diễn giải, đường tiếp cận) chưa hoàn thiện theo khuyến nghị UNESCO, ảnh hưởng đến việc giữ vững danh hiệu.

Sản phẩm du lịch từ di sản còn đơn điệu, thiếu chiều sâu trải nghiệm và tính liên kết. Du khách chủ yếu tham quan thụ động; các sản phẩm “sống” (biểu diễn cồng chiêng thực sự, làm gốm Chăm, khám phá hang động có hướng dẫn khoa học, tour âm nhạc sáng tạo) chưa phát triển mạnh, chưa tạo chuỗi giá trị dài.

Công nghiệp văn hóa dựa trên di sản chưa hình thành hệ sinh thái rõ nét. Âm nhạc Đà Lạt, thủ công mỹ nghệ, xuất bản tư liệu mộc bản, sản phẩm số hóa di sản còn manh mún, thiếu cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp sáng tạo, thiếu kết nối thị trường quốc tế.

Nguồn nhân lực và sự tham gia của cộng đồng còn hạn chế. Nghệ nhân già hóa, lớp trẻ ít tham gia truyền dạy; người dân bản địa chưa được hưởng lợi đầy đủ từ du lịch di sản; công tác số hóa, quảng bá quốc tế và nghiên cứu khoa học còn chậm so với yêu cầu chuyển đổi số hiện nay.

Nhằm biến vành đai di sản UNESCO trở thành nền tảng cần có các giải pháp cốt lõi khai thác di sản để phát triển du lịch xanh và công nghiệp văn hóa như sau.

Vẻ đẹp kỳ vĩ của vòm hang núi lửa C8

Thứ nhất, hoàn thiện hệ thống quản lý và bảo tồn theo chuẩn UNESCO: tập trung thực hiện đầy đủ các khuyến nghị của UNESCO đối với Công viên địa chất Đắk Nông trước kỳ tái thẩm định 2027; tăng cường đầu tư, tu bổ danh thắng cấp quốc gia và cấp tỉnh theo nguyên tắc bảo tồn nguyên trạng, gắn với phát triển bền vững. Xây dựng quy hoạch tổng thể “Vành đai di sản Lâm Đồng” liên kết các điểm UNESCO và danh thắng thành các tuyến du lịch xanh chuyên đề (địa chất - sinh thái, văn hóa cồng chiêng, âm nhạc sáng tạo, văn hóa Chăm).

Các bạn trẻ tìm hiểu nghệ thuật làm gốm Chăm tại nhà Nghệ nhân Lâm Hùng Sổi, làng gốm Bình Đức

Thứ hai, phát triển sản phẩm du lịch trải nghiệm sâu, có trách nhiệm: Xây dựng các tour “sống cùng di sản”, tham gia lễ hội, học đánh cồng chiêng, làm gốm Chăm, khám phá hang động núi lửa có hướng dẫn viên địa chất, tour âm nhạc đêm tại Đà Lạt, trekking sinh thái Langbiang. Ưu tiên mô hình du lịch cộng đồng, đảm bảo người dân bản địa là chủ thể và hưởng lợi trực tiếp.

Thứ ba, đẩy mạnh công nghiệp văn hóa dựa trên di sản: lấy Đà Lạt làm trung tâm sáng tạo âm nhạc, tổ chức festival quốc tế thường niên, hỗ trợ startup âm nhạc, xuất bản, thủ công mỹ nghệ. Số hóa Mộc bản triều Nguyễn và các di sản phi vật thể để tạo sản phẩm số, thực tế ảo, game giáo dục. Phát triển thương hiệu sản phẩm văn hóa (gốm Chăm, thổ cẩm, nhạc cụ truyền thống) gắn với xuất khẩu và du lịch mua sắm.

Thứ tư, đầu tư hạ tầng xanh và công nghệ thông minh: nâng cấp đường, nhà vệ sinh, trung tâm thông tin, biển diễn giải song ngữ tại các điểm di sản theo hướng thân thiện môi trường. Ứng dụng công nghệ (app du lịch thông minh, QR code, thực tế ảo) để nâng cao trải nghiệm và quản lý lượng khách, tránh quá tải.

Học sinh xem những bức ảnh chụp hang C3, C4

Thứ năm, đào tạo nguồn nhân lực và trao quyền cho cộng đồng: mở rộng lớp truyền dạy cồng chiêng, gốm, dân ca cho thế hệ trẻ; đào tạo hướng dẫn viên chuyên sâu về di sản; hỗ trợ nghệ nhân và hộ gia đình làm du lịch cộng đồng. Xây dựng cơ chế chia sẻ lợi ích rõ ràng để cộng đồng tự nguyện bảo vệ di sản. Thu hút các dự án công nghiệp văn hóa.

Thứ sáu, tăng cường hợp tác quốc tế, quảng bá và thu hút đầu tư: kết nối mạnh mẽ với mạng lưới Công viên địa chất toàn cầu, Thành phố sáng tạo UNESCO, các tổ chức bảo tồn quốc tế. Xây dựng chiến lược marketing số đa ngôn ngữ, tham gia hội chợ du lịch quốc tế. Tạo cơ chế ưu đãi thu hút đầu tư tư nhân vào các dự án du lịch xanh và công nghiệp văn hóa gắn với di sản, dưới sự giám sát chặt chẽ về bảo tồn.

Văn hóa bản địa luôn thu hút sự quan tâm của người dân và du khách

Lâm Đồng đang đứng trước thời cơ lịch sử: biến “vành đai di sản” thành động lực bứt phá. Nếu thực hiện đồng bộ các giải pháp trên, tỉnh không chỉ giữ vững và nâng tầm các danh hiệu UNESCO, mà còn trở thành hình mẫu quốc gia về phát triển du lịch xanh và công nghiệp văn hóa dựa trên di sản - nơi giá trị văn hóa, thiên nhiên và con người hòa quyện, tạo nên sức hấp dẫn bền vững cho hôm nay và mai sau.

Sau sắp xếp đơn vị hành chính, Lâm Đồng trở thành một không gian văn hóa rộng lớn, đa dạng, trải dài từ cao nguyên đến duyên hải và biển đảo. Trong ảnh, khu trung tâm đô thị Đà Lạt

Nội dung: Phạm S
Trinh bày: Phạm Lương
*Bài viết có sử dụng hình ảnh tư liệu của đồng nghiệp và khai thác từ internet