Vật liệu khan hiếm, giá vượt kiểm soát - ai chịu trách nhiệm trước những bất cập kéo dài?

Việc bảo đảm nguồn cung và bình ổn giá vật liệu xây dựng không chỉ là vấn đề riêng của ngành xây dựng mà còn tác động trực tiếp đến hiệu quả đầu tư công, năng lực hấp thụ vốn của nền kinh tế và an sinh xã hội.

Áp lực “kép” từ giá và nguồn cung vật liệu

Cuối tháng 2/2026, những biến động địa chính trị thế giới đã tác động mạnh đến thị trường năng lượng toàn cầu. Diễn biến này nhanh chóng lan sang toàn bộ chuỗi cung ứng vật liệu xây dựng tạo sức ép lớn lên chi phí đầu vào của các dự án hạ tầng giao thông.

Ghi nhận từ tháng 3/2026, giá vật liệu đã tăng bất thường so với mức công bố chính thức. Đơn cử như đá bê tông 1x2 có mức chênh lệch hơn 269.000 đồng/m³. Giá thép tăng khoảng 350.000-600.000 đồng/tấn, hiện dao động quanh mức 16,2 triệu đồng/tấn. Giá đá tăng khoảng 10-15%, đang ở mức 280.000 - 650.000 đồng/m3, giá cát cũng ghi nhận mức tăng mạnh do chi phí vận chuyển tăng cao.

Dự án mở rộng cao tốc TP. Hồ Chí Minh - Long Thành

Không chỉ do yếu tố thị trường, theo phản ánh từ nhiều doanh nghiệp, tại một số địa phương, đặc biệt ở khu vực phía Nam đang xuất hiện tình trạng phân phối qua trung gian, khiến giá vật liệu bị đẩy lên cao bất thường. Nhiều mỏ không bán trực tiếp cho nhà thầu mà thông qua các đơn vị trung gian, khiến giá bị đẩy lên 1,3 - 1,5 lần so với giá niêm yết.

Để “lách” quy định, chủ mỏ không trực tiếp bán vượt giá trần, trong khi đơn vị trung gian lại không bị ràng buộc bởi khung giá, làm “méo mó” thị trường. Đồng thời tiềm ẩn nguy cơ thất thu ngân sách, vì khi giao dịch qua nhiều tầng với mức giá cao hơn rất nhiều so với giá khai báo tại mỏ, cơ sở tính thuế tài nguyên không còn phản ánh đúng giá trị thực.

Bên cạnh những yếu tố trên, việc chậm công bố chỉ số giá xây dựng tại nhiều địa phương cũng đang trở thành “điểm nghẽn” lớn đối với các nhà thầu thi công. Theo thông tin từ Tổng Công ty Đầu tư phát triển đường cao tốc Việt Nam (VEC), đến cuối tháng 3 chỉ số giá xây dựng quý I/2026 của TP. Hồ Chí Minh và Đồng Nai vẫn chưa được ban hành, gây ảnh hưởng trực tiếp đến công tác thanh toán, điều chỉnh hợp đồng. Khi thiếu cơ sở pháp lý để cập nhật chi phí, các nhà thầu buộc phải “gánh” phần chênh lệch, làm gia tăng áp lực tài chính.

Khoảng trống quản lý và cơ chế “xin - cho”, ai chịu trách nhiệm?

Không dừng lại ở áp lực chi phí trước mắt, việc giá vật liệu tăng cao và biến động kéo dài còn làm phát sinh hệ lụy lớn hơn là đẩy tổng mức đầu tư các dự án lên cao, kéo theo nhu cầu bổ sung vốn và gia tăng áp lực lên ngân sách Nhà nước. Trong khi đó, cần khẳng định rằng tài nguyên khoáng sản là tài sản công, thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện quản lý. Vì vậy, mọi biến động bất hợp lý về giá vật liệu, nếu không được kiểm soát, cuối cùng người dân vẫn là bên phải gánh chịu thông qua thuế, phí và chi phí xã hội gia tăng.

Cầu Phước Khánh trên cao tốc Bến Lức - Long Thành

Một bất cập đáng chú ý là cơ chế tiếp cận vật liệu còn mang tính “xin - cho”, khi nhiều chủ đầu tư, nhà thầu phải tìm đến các địa phương để xin cấp mỏ hoặc phân bổ nguồn vật liệu. Điều này không chỉ làm gián đoạn tiến độ mà còn tạo ra sự thiếu minh bạch, thiếu bình đẳng trong tiếp cận tài nguyên. Thực tế cho thấy, ngay cả với các dự án triển khai trong điều kiện cấp bách như mở rộng cao tốc TP. Hồ Chí Minh - Long Thành, việc tiếp cận nguồn vật liệu vẫn gặp nhiều khó khăn, kéo dài nhưng chưa được giải quyết dứt điểm.

Trong bối cảnh nguồn vật liệu tại chỗ không đáp ứng nhu cầu, Bộ Xây dựng và nhiều địa phương đã không ít lần phải có văn bản gửi các tỉnh, thành khác để đề nghị hỗ trợ, xem xét phân khai nguồn cát, đá… phục vụ các công trình trọng điểm. Tuy nhiên, việc phụ thuộc vào cơ chế “đi xin” nguồn vật liệu cho thấy sự bị động trong công tác quy hoạch, phân bổ tài nguyên và bảo đảm nguồn cung. Thực tế, tại nhiều dự án lớn, các nhà đầu tư, nhà thầu vẫn phải liên tục “cầu cứu” cơ quan quản lý để có vật liệu thi công, nhằm đáp ứng tiến độ theo yêu cầu của Nhà nước.

Bên cạnh đó, tình trạng giá bán thực tế cao hơn giá công bố cũng đặt ra yêu cầu phải làm rõ trách nhiệm trong công tác kiểm tra, giám sát thị trường. Nếu không có cơ chế kiểm soát hiệu quả và chế tài đủ mạnh, những “khoảng trống” trong quản lý sẽ tiếp tục bị lợi dụng, tạo điều kiện cho các hành vi đầu cơ, thao túng giá và làm méo mó thị trường vật liệu xây dựng.

Siết quản lý giá, ngăn thao túng để đảm bảo nguồn cung vật liệu

Trước tình hình này, Thủ tướng Chính phủ đã ký ban hành Công điện số 25/CĐ-TTg, yêu cầu triển khai đồng bộ các giải pháp để tháo gỡ khó khăn cho các dự án giao thông trọng điểm, đồng thời bình ổn thị trường vật liệu xây dựng.

Thủ tướng yêu cầu Chủ tịch UBND các tỉnh, thành phố phải coi việc tháo gỡ vướng mắc về vật liệu và giải phóng mặt bằng là nhiệm vụ trọng tâm hàng đầu. TP. Hà Nội, TP. HCM và các địa phương khu vực Đồng bằng sông Cửu Long phải ưu tiên nguồn vật liệu cho các công trình trọng điểm.

Về giá vật liệu, Thủ tướng yêu cầu Bộ Xây dựng phối hợp với các địa phương theo dõi sát diễn biến thị trường, rà soát và chấn chỉnh việc công bố giá vật liệu, nhân công, máy thi công, chỉ số giá xây dựng theo đúng quy định…

Bộ Công an và Bộ Công Thương được giao tăng cường kiểm tra, xử lý nghiêm các hành vi thao túng thị trường, găm hàng, thổi giá, đầu cơ trục lợi và kinh doanh vật liệu xây dựng không rõ nguồn gốc, kém chất lượng. Bộ Tài chính theo dõi, kiểm soát các yếu tố đầu vào, đánh giá tác động của biến động giá đến tổng mức đầu tư và nguồn vốn thực hiện dự án.

Về mỏ và nguồn cung vật liệu, Thủ tướng giao Bộ Nông nghiệp và Môi trường khẩn trương tháo gỡ vướng mắc về cơ chế, thủ tục cấp phép thăm dò, khai thác khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường; sớm hoàn thành điều chỉnh quy hoạch khoáng sản, phối hợp đẩy nhanh thủ tục cấp phép và nâng công suất mỏ theo cơ chế đặc thù. Bộ Xây dựng tiếp tục phối hợp với các địa phương, chủ đầu tư và các đơn vị liên quan tháo gỡ khó khăn về vật liệu, giải phóng mặt bằng, bảo đảm nguồn cung và đẩy nhanh tiến độ các dự án trọng điểm

Trong bối cảnh chi phí đầu vào còn biến động và nguồn cung chưa ổn định, thị trường vật liệu xây dựng rơi vào thế giá tăng nhưng khó mua, buộc nhiều doanh nghiệp phải điều chỉnh kế hoạch, giãn tiến độ hoặc hoãn đầu tư. Lúc này rất cần sự vào cuộc đồng bộ, quyết liệt của các bộ, ngành và địa phương để các dự án hạ tầng quốc gia giữ đúng nhịp tiến độ, đồng thời bảo đảm sử dụng hiệu quả nguồn lực tài nguyên - ngân sách, tránh để chi phí đầu tư bị đội lên bất hợp lý.

P.V