Vẻ đẹp người phụ nữ qua những khuôn hình lịch sử

Trần Văn Cẩn vẽ Em Thúy, chân dung người cháu gái tám tuổi bằng sơn dầu.

Trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945, trong dòng chảy của hội họa Đông Dương, hình tượng người phụ nữ Việt Nam thường hiện lên trong không gian tĩnh lặng, thanh tao, thấm đượm chất trầm tư của thời cuộc. Kiệt tác Thiếu nữ bên hoa huệ (1943) của Tô Ngọc Vân khắc họa vẻ đẹp dịu dàng, thuần khiết của thiếu nữ trong tà áo dài trắng. Cùng năm ấy, Trần Văn Cẩn vẽ Em Thúy, chân dung người cháu gái tám tuổi bằng sơn dầu, nay là bảo vật quốc gia, một đại diện tiêu biểu của tranh chân dung Việt Nam thế kỷ XX.

Khi tiếng súng kháng chiến vang lên, người phụ nữ Việt Nam rời khung cửa hẹp để hòa mình vào dòng thác cách mạng của dân tộc. Nét cọ và ống kính của người nghệ sĩ không còn đứng ngoài cuộc mà trở thành người chép sử giàu cảm xúc. Hình ảnh người phụ nữ trong hội họa và nhiếp ảnh thời kỳ này khỏe khoắn, tràn đầy sức sống, thể hiện vai trò làm chủ vận mệnh đất nước. Nét dịu dàng ngàn đời của họ không mất đi trong khói lửa, mà kết tinh thành sức mạnh bảo vệ quê hương.

Bước sang cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, hội họa và nhiếp ảnh tiếp tục ghi lại hình ảnh người phụ nữ như biểu tượng của ý chí và phẩm giá Việt Nam. Tranh Trái tim và nòng súng (1963) của Huỳnh Văn Gấm là một tác phẩm tiêu biểu của giai đoạn này. Bức ảnh O du kích nhỏ của nghệ sĩ Phan Thoan, chụp ngày 21/9/1965 tại Hương Khê (Hà Tĩnh), ghi lại khoảnh khắc nữ du kích Nguyễn Thị Kim Lai, khi ấy 17 tuổi, dáng người nhỏ nhắn, áp giải viên phi công Mỹ cao lớn. Hình ảnh ấy truyền cảm hứng cho nhà thơ Tố Hữu:

"O du kích nhỏ giương cao súng

Thằng Mỹ lênh khênh bước cúi đầu

Ra thế! To gan hơn béo bụng

Anh hùng đâu cứ phải mày râu!"

Bức ảnh O du kích nhỏ của nghệ sĩ Phan Thoan.

Vẻ đẹp ấy còn là sự lạc quan, bất khuất trước kẻ thù. Bức ảnh Nụ cười chiến thắng, do một phóng viên nước ngoài chụp, ghi lại nụ cười của chị Võ Thị Thắng trước bản án 20 năm tù khổ sai của tòa án Sài Gòn ngày 2/8/1968. Ngày 4/4/1965 tại Hàm Rồng (Thanh Hóa), nữ dân quân 19 tuổi Ngô Thị Tuyển, nặng khoảng 42–44 kg, đã vác hai hòm đạn nặng khoảng 98 kg tiếp tế cho trận địa phòng không. Bà được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân và từ trần ngày 4/7 vừa qua, thọ 81 tuổi. Lắng đọng hơn cả là hình ảnh những người mẹ. Mẹ Suốt (Nguyễn Thị Suốt), người lái đò trên sông Nhật Lệ, được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Mẹ Nguyễn Thị Thứ (Điện Bàn, Quảng Nam) là Bà mẹ Việt Nam Anh hùng có 9 con trai, 1 con rể và 2 cháu ngoại là liệt sĩ. Mỗi người mẹ, từ vị trí của mình là hiện thân của sự hy sinh lặng lẽ nơi hậu phương vì độc lập, tự do của Tổ quốc.

Khép lại những năm tháng bom đạn, đất nước bước vào kỷ nguyên hòa bình, Đổi mới và hội nhập quốc tế sâu rộng. Khuôn hình về người phụ nữ Việt Nam hôm nay mang những gam màu tươi sáng, đa dạng và tràn đầy năng lượng kiến tạo.

Nữ quân nhân Việt Nam - lực lượng gìn giữ hòa bình LHQ tại châu Phi.

Qua lăng kính của nhiếp ảnh đương đại, vẻ đẹp ấy tỏa sáng nơi những nữ công nhân miệt mài bên dây chuyền sản xuất công nghệ cao, những nữ doanh nhân bản lĩnh trên thương trường quốc tế, hay những nữ trí thức, nhà khoa học say mê trong phòng thí nghiệm. Đặc biệt, hình ảnh những nữ quân nhân Việt Nam đội chiếc mũ nồi xanh của lực lượng gìn giữ hòa bình Liên Hợp Quốc tại châu Phi, nở nụ cười nhân ái bên những em nhỏ bản địa, đã viết tiếp một chương mới đầy tự hào. Từ những người phụ nữ cầm súng bảo vệ quê hương, họ đã bước ra thế giới như những sứ giả của hòa bình, trí tuệ và lòng nhân ái.

Nhìn lại hành trình dài qua những bức tranh, tấm ảnh lịch sử, có thể thấy dù ở bất kỳ giai đoạn nào từ thời kỳ tiền chiến trầm mặc, những năm tháng hoa lửa hào hùng cho đến kỷ nguyên số năng động hôm nay, cốt cách của người phụ nữ Việt Nam vẫn vẹn nguyên một dòng chảy xuyên suốt. Mỗi khuôn hình lịch sử không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật, mà còn là một lời tri ân sâu sắc gửi đến "một nửa" của thế giới, những người đã, đang và sẽ luôn làm đẹp cho cuộc đời bằng chính phẩm giá và tình yêu thương của mình.