Vị cay từ núi Rẽ Vơng

Từng mọc tự nhiên trên sườn núi Rẽ Vơng rồi được người dân đem về trồng trong vườn, cây ớt Rẽ (vẫn được người Mường gọi là ớt Khòi) đã gắn bó với bữa cơm của bao thế hệ người Mường. Nay giống ớt ấy có vùng nguyên liệu, mã truy xuất nguồn gốc và chứng nhận OCOP. Từ thôn Ba Rẽ, vị cay quen thuộc đã đến nhiều địa phương, mang lại thu nhập cho người trồng.

Từ lọ ớt trong căn bếp Mường

Ở xóm Rẽ Vơng, xã Phú Lương trước đây, nay thuộc thôn Ba Rẽ, xã Quyết Thắng, ớt Rẽ mọc tự nhiên trên những sườn núi ẩm, khuất nắng. Thấy ớt có vị cay thơm nên bà con mang hạt về gieo quanh nhà, ven đồi. Cứ thế, cây ớt Rẽ từ núi rừng đã bén rễ trong vườn nhà và đi vào bữa ăn của người dân.

Ớt Rẽ vừa thu hái, có màu xanh bóng, thuôn nhọn và kích thước không đều.

Ớt Rẽ bé, kích thước không đều, có quả chỉ nhỉnh hơn hạt thóc, màu xanh bóng và chắc. Vị cay đến nhanh nhưng không gắt, để lại mùi thơm riêng. Ớt có thể ăn tươi, song người Mường thường ngâm với muối và chanh. Quả vừa hái được nhặt cuống, rửa sạch, hong ráo rồi cho vào lọ. Hơn một tháng sau, màu xanh chuyển dần sang vàng óng, vị chua mặn ngấm đều mà độ giòn gần như vẫn còn nguyên. Cách làm nghe qua tưởng đơn giản. Thực tế, quả để lâu sẽ mất độ tươi; nước còn đọng dễ khiến ớt mềm, nổi váng; muối hoặc chanh quá tay lại át mất vị cay.

Trong mâm cơm của người Mường, ớt ngâm thường được dùng cùng thịt, cá và các món rau theo mùa. Gắp một quả ăn kèm miếng thịt, vị cay thơm làm dịu độ ngậy, khiến món ăn thêm tròn vị. Ngày lễ, Tết hay bữa cơm đón khách, ớt ngâm không phải món chính, nhưng thiếu đi lại thấy hụt một hương vị đã gắn với nếp ăn của người Mường.

Anh Thản lớn lên cùng những bữa cơm như thế. Học ngành dược rồi trở về quê mở quầy thuốc, sau đó kinh doanh thêm hàng tạp hóa, anh thường gặp khách ăn ớt thấy hợp vị rồi hỏi mua. Một món ăn quen thuộc đến mức ít ai nghĩ có thể đem bán, qua lời hỏi của khách lại gợi cho anh một hướng làm ăn mới.

Anh Bùi Văn Thản kiểm tra sản phẩm Ớt Rẽ Phú Lương trước khi dán nhãn, đưa ra thị trường.

Năm 2013, anh bắt đầu trồng ớt, thu mua quả trong dân và chế biến để bán. Những mẻ đầu có lúc quá mặn, có mẻ nổi váng. Anh tìm đến người cao tuổi, hỏi cách chọn quả, gia giảm nguyên liệu rồi về làm lại. Qua nhiều lần thử, lọ ớt dần giữ được màu sắc, độ giòn và vị cay thơm như mong muốn. Từ mức tiêu thụ chỉ khoảng 3.000 - 4.000 chai/năm, đến năm 2018, con số tăng lên 10.000 chai. Sự trở lại của khách hàng giúp anh tin rằng vị cay của ớt Rẽ có thể vươn xa hơn.

Mở đường ra thị trường

Đơn hàng tăng lên, anh Thản lại lo về nguồn nguyên liệu. Ớt mọc tự nhiên trên núi khá khỏe, nhưng khi trồng tập trung dễ bị úng; nơi quá nắng, cây còi và ít quả. Anh thử trên nhiều nền đất, lựa nơi râm mát và giữ hạt từ cây khỏe để nhân giống. Từ vài luống trồng thử, vùng nguyên liệu dần được mở rộng. Hiện nay, diện tích liên kết khoảng 10ha, tập trung tại xã Quyết Thắng và Ngọc Sơn. Hợp tác xã do anh thành lập cung cấp giống, hướng dẫn kỹ thuật và thu mua ớt đạt yêu cầu.

Gia đình bà Bùi Thị Thao là một trong những hộ tham gia liên kết. Khu vườn rộng khoảng 600m2 trước kia chủ yếu trồng ngô, sắn phục vụ chăn nuôi, nay được phủ bởi những luống ớt xanh. Mỗi tháng, gia đình thu hái từ 2 - 3 lứa; từ đầu năm đến hết tháng 7, số tiền bán ớt đạt hơn 10 triệu đồng. Quả vừa hái được hợp tác xã thu mua, bà không phải mang ra chợ bán lẻ hay thấp thỏm chờ thương lái.

Từ hiệu quả của gia đình bà Thao, một số hộ mạnh dạn dành thêm đất trồng ớt. Cây cho thu hái nhiều đợt, sản phẩm đã có hợp tác xã thu mua. Với các gia đình miền núi, sự yên tâm ấy quan trọng chẳng kém khoản tiền có thêm sau mỗi mùa quả.

Cùng với việc mở rộng vùng nguyên liệu, anh Thản hoàn thiện hình thức sản phẩm. Ớt được đóng trong lọ thủy tinh thay cho chai nhựa; bổ sung nhãn hàng hóa và mã truy xuất nguồn gốc. Tên gọi “Ớt núi Phú Lương Thương Thản” được đổi thành “Ớt Rẽ Phú Lương”. “Rẽ” gợi nhắc về xóm Rẽ Vơng, nơi giống ớt được gìn giữ; “Phú Lương” là tên xã cũ, nơi sản phẩm bắt đầu được làm ra để bán. Cái tên mới vì thế không còn gắn riêng với một gia đình mà mang theo dấu ấn của cả vùng đất.

Năm 2023, sản phẩm Ớt Rẽ Phú Lương được công nhận OCOP 3 sao.

Năm 2023, Ớt Rẽ Phú Lương được công nhận sản phẩm OCOP 3 sao cấp tỉnh. Đến nay, mỗi năm cơ sở đưa ra thị trường hơn 10.000 sản phẩm. Những lọ ớt từ Ba Rẽ đã đến thị trường Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và nhiều địa phương khác; người mua để dùng trong gia đình hoặc làm quà.

Cán bộ xã tham quan cơ sở sản xuất Ớt Rẽ Phú Lương của anh Bùi Văn Thản.

Đồng chí Bùi Thế Hòa - Phó Chủ tịch UBND xã Quyết Thắng cho biết, ớt Rẽ vừa có giá trị kinh tế, vừa gắn với văn hóa ẩm thực của người Mường. Thời gian tới, xã tiếp tục hỗ trợ người dân bảo tồn nguồn giống, mở rộng vùng nguyên liệu, nâng cao chất lượng, kết nối tiêu thụ và giới thiệu sản phẩm trong các hoạt động quảng bá văn hóa, du lịch, đưa vị cay của núi Rẽ Vơng bay xa.