Vị Phó bảng cuối cùng của đất khoa bảng Nguyệt Viên

Di tích lịch sử văn hóa nhà thờ cụ Phó bảng Lê Viết Tạo.

Nằm bên sông Mã, núi Ngọc “chầu về” làng Nguyệt Viên (nay thuộc phường Nguyệt Viên) có dáng hình tựa “vầng trăng đẹp”. Nguyệt Viên nghĩa là trăng tròn, người dân địa phương tin rằng, tên gọi này gửi gắm may mắn, viên mãn. Nguyệt Viên còn nổi tiếng với truyền thống khoa bảng, nhiều người đỗ đạt, đến nay dân gian còn lưu truyền câu ca nổi tiếng: “Nguyệt Viên mười tám ông nghè/ Ông cưỡi ngựa tía, ông che lọng vàng”. Theo tài liệu lưu giữ tại địa phương, trong lịch sử, làng Nguyệt Viên có 11 vị khoa bảng. Nếu Nguyễn Trật là vị Tiến sĩ “khai khoa” thì Phó bảng Lê Viết Tạo là người khép lại danh sách khoa bảng của làng Nguyệt Viên.

Sinh năm 1876 trong gia đình không giàu có song coi trọng chữ nghĩa, Lê Viết Tạo thừa hưởng từ cha sự thông tuệ, kiến văn sâu rộng và tinh thần hiếu học.

Ông lớn lên khi đất nước rơi vào cảnh “loạn lạc”: thực dân Pháp đã xâm lược và từng bước thiết lập ách cai trị trên đất nước ta. Cũng vì thế, sang đầu thế kỷ XX, Nho học dần suy yếu. Gia cảnh không dư dả, Lê Viết Tạo cùng em trai từng có thời gian phải bôn ba xa nhà lao động kiếm sống. Dù vậy, với trí thông minh cùng ý chí và nghị lực, những lúc rảnh rỗi, ông vẫn cần mẫn chăm chỉ đèn sách. Sách Danh nhân Thanh Hóa chép: “Sau một thời gian ở Hà Nội, ông trở về quê được các sĩ tử trong huyện đánh giá cao về tài học, kiến thức uyên thâm của ông xếp vào bậc cự phách. Năm 1906, Lê Viết Tạo thi đỗ Tú tài, đến năm 1909 thi đỗ Giải nguyên”.

Biển bài vua ban cho Phó bảng Lê Viết Tạo luôn được con cháu giữ gìn.

Sau khi đỗ Giải nguyên, ông được triều đình nhà Nguyễn cử đi làm quan ở Nghệ An. Trong thời gian này, ông vẫn tiếp tục ôn luyện. Năm 1919, triều đình nhà Nguyễn mở kỳ thi Đình (kỳ thi cuối cùng của nhà Nguyễn), ông tham gia thi và đỗ Phó bảng, khi đã 44 tuổi. Ông được giao giữ chức Thừa phái Bộ Hình, rồi giữ chức Hàn Lâm viện Thừa chí (Thừa chỉ), tiếp đến là chức Tự vụ (Tư vụ) ở Cơ mật viện.

Thông minh, mẫn cán, Phó bảng Lê Viết Tạo được truyền tụng là vị quan thanh liêm, gần dân. Dù là khi làm quan ở trong triều hay ở địa phương, ông luôn giữ lối sống thanh đạm, không cuốn theo vinh hoa phú quý. Khi cáo quan về quê, ông mở lớp dạy học, truyền thụ kiến thức cho học trò trong vùng. Mến mộ tài năng chữ nghĩa và đạo đức của cụ Phó bảng, bấy giờ dù Nho học đã “thất thế” song người dân trong vùng vẫn gửi con đến lớp học của ông để theo học chữ, học đạo của thầy.

Noi gương cha, những người con của ông đã nỗ lực vượt qua khó khăn, vươn lên theo đuổi con đường học tập, trở thành những trí thức tiếng tăm, có nhiều cống hiến cho đất nước.

Ông Lê Viết Khoa là một trong những Tiến sĩ đầu tiên của cả nước những năm 1930. Ông được đào tạo tại thủ đô nước Pháp và sau này trở thành Viện trưởng đầu tiên của Viện Hóa học Công nghiệp Việt Nam. Ông Lê Viết Liêu là giáo viên Trường tiểu học Pháp - Việt; sau Cách mạng Tháng Tám, ông là Ủy viên Ủy ban hành chính huyện Hoằng Hóa (cũ). Ông Lê Viết Hường là kỹ sư cầu cống và kỹ sư hàng không, đồng thời là Chủ tịch Hội Việt kiều tại Pháp. Về sau, ông được gặp Bác Hồ, được Bác đưa về nước và trở thành Thứ trưởng Bộ Cơ khí và luyện kim (nay thuộc Bộ Công Thương).

Truyền thống hiếu học của dòng họ Lê Viết tiếp tục được tiếp nối bởi nhiều giáo sư, tiến sĩ đầu ngành, có nhiều cống hiến cho khoa học và sự phát triển của đất nước. Trong đó có PGS.TS Lê Viết Kim Ba, nhà khoa học nữ có nhiều dấu ấn trong nghiên cứu. Năm 1990, bà vinh dự được tặng Giải thưởng Kovalevskaia. Bên cạnh đó còn có các trí thức, nhà khoa học khác, như: Lê Viết Khương, Lê Viết Kim Phượng, Lê Viết Thanh...

Một trong những trí thức nổi tiếng của dòng họ, đồng thời là người con khả kính của quê hương Thanh Hóa, đó là GS.TS Lê Viết Ly, cháu nội cụ Phó bảng Lê Viết Tạo. Ông là nguyên Phó Viện trưởng Viện Chăn nuôi quốc gia. Không chỉ giỏi về chuyên môn, GS.TS Lê Viết Ly và gia đình ông còn tâm huyết trong việc thắp lửa, bồi đắp và góp sức cho sự nghiệp “trồng người” trên quê hương Thanh Hóa. Được thành lập năm 2007, Quỹ học bổng của gia đình GS Lê Viết Ly bền bỉ hoạt động suốt gần 20 năm qua đã góp phần chắp cánh cho nhiều học sinh có hoàn cảnh khó khăn vươn lên trong cuộc sống.

Ông Lê Viết Luân - cháu nội Phó bảng Lê Viết Tạo tự hào khi kể về truyền thống hiếu học của dòng họ Lê Viết.

Không dừng lại ở việc trao học bổng, gia đình GS.TS Lê Viết Ly còn tài trợ xây dựng trường học, hỗ trợ thiết bị giáo dục cho quê hương Thanh Hóa... Theo thống kê của Hội Khuyến học tỉnh, đến nay tổng số tiền mà gia đình GS.TS Lê Viết Ly trao tặng đã gần 80 tỷ đồng.

Cụ Lê Viết Luân (97 tuổi), cháu nội của cụ Phó bảng Lê Viết Tạo, chia sẻ: “Nếu tính riêng từ cụ Lê Viết Tạo, đến nay dòng họ Lê Viết đã nối tiếp 7 thế hệ. Dù trong buổi khó khăn hay khi cuộc sống đã đủ đầy, có một “tộc ước” trong dòng họ luôn được đề cao. Dù là trai hay gái, đã là con cháu họ Lê Viết thì đều phải lấy việc học làm trọng, lấy con đường học thuật là ưu tiên phấn đấu. Cha ông trong những năm tháng triều đại suy yếu, đất nước khó khăn vẫn dốc lòng học tập để phụng sự triều đình, Tổ quốc... truyền thống tốt đẹp ấy, đến nay vẫn là mạch ngầm, “kim chỉ nam” để các thế hệ dòng họ Lê Viết tiếp nối”.

Về làng Nguyệt Viên (nay là tổ dân phố Nguyệt Viên) bên dòng sông Mã, hỏi thăm Di tích lịch sử văn hóa nhà thờ cụ Phó bảng Lê Viết Tạo, người làng ai cũng biết. Ngôi nhà ngói giản dị ẩn mình dưới tán cây xanh mát. Bên trong di tích, những hiện vật từ thời cụ Phó bảng được vua ban phong, đến nay vẫn luôn được con cháu gìn giữ cẩn trọng. Trong mùi trầm hương quyện tỏa, cụ ông Lê Viết Luân, cho biết thêm: “Hằng năm vào ngày 14 tháng Chạp giỗ cụ Lê Viết Tạo, con cháu trong dòng họ lại tề tựu đông vui. Đó vừa là ngày lễ tưởng nhớ tiền nhân, cũng là dịp để quây quần, nhắc nhớ nhau về nguồn cội, truyền thống tốt đẹp của dòng họ, gia đình”.

(Bài viết có tham khảo, sử dụng nội dung trong sách Danh nhân Thanh Hóa, tập 9, NXB Thanh Hóa, 2018; Lịch sử Đảng bộ xã Hoằng Quang, NXB Thanh Hóa, 2020).