Vị Phó sứ góp phần nối lại bang giao cho nhà Lê

Trải qua hơn 4 thế kỷ, con cháu trong dòng họ Nguyễn vẫn luôn giữ niềm tự hào khi nhắc đến Tiến sĩ Nguyễn Nhân Thiệm.

49 tuổi đỗ đại khoa

Ông sinh năm 1534 tại xã Hoằng Lộc. Ông là hậu duệ của tiền nhân Nguyễn Nhân Lễ - vị tiến sĩ “khai khoa” trên quê hương hiếu học Hoằng Lộc. Tiếp nối truyền thống học hành, khoa cử của gia tộc, Nguyễn Nhân Thiệm từ nhỏ đã bộc lộ tư chất thông minh, lại chăm chỉ nên sớm nổi tiếng hay chữ.

Dẫu vậy, Nguyễn Nhân Thiệm lại lớn lên trong giai đoạn đất nước rối ren. Sau khi bị nhà Mạc chiếm ngôi, các cựu thần và hậu duệ nhà Lê bắt đầu công cuộc Trung hưng. Khi ấy, Thanh Hóa trở thành nơi “đứng chân” của nhà Lê, đồng thời cũng là địa bàn diễn ra những trận giao tranh giữa quân Lê - Trịnh với nhà Mạc suốt thời gian dài. Trong bối cảnh ấy, nhà Lê không thể tổ chức thường xuyên các kỳ thi.

Năm 1567, sau khi thi đỗ Hương cống, Nguyễn Nhân Thiệm được bổ giữ chức Tri huyện Ngọc Sơn (phủ Tĩnh Gia). Là người ham học và khát vọng công danh, dù đã làm quan nhưng ông vẫn đêm ngày đèn sách, ôn luyện. Tuy vậy, con đường đề danh bảng vàng của ông cũng không hoàn toàn thuận lợi.

Năm 1580, nhà Lê mở khoa thi Hội, Nguyễn Nhân Thiệm tham gia ứng thí nhưng không đạt được sở nguyện, sau đó ông được chuyển giữ chức Tri huyện Lôi Dương. Ba năm sau đó, triều đình tiếp tục mở khoa thi Hội, khi đó dù đã 49 tuổi, ông vẫn kiên trì lều chõng đi thi. Và trong khoa thi này, ông đã đỗ Đệ nhị giáp Tiến sĩ xuất thân. “Khoa này lấy đỗ 4 người, tên ông xếp thứ nhất” (sách Danh nhân văn hóa Hoằng Hóa, tập 1).

Sau khi đỗ đạt, Tiến sĩ Nguyễn Nhân Thiệm được thăng giữ chức Hiến sát sứ trấn Nghệ An, phụ trách công việc hình án và xét xử. Không lâu sau, ông được triệu về triều, giữ chức Công khoa Cấp sự trung, rồi chuyển sang giữ chức Lại khoa Cấp sự trung. Khi công cuộc trung hưng của nhà Lê giành thắng lợi, triều đình trở về Thăng Long, Nguyễn Nhân Thiệm được thăng chức Lại khoa Đô cấp sự trung. Thời gian sau, ông giữ chức Tham chính, Tán trị Thừa chính xứ Sơn Nam. Năm Bính Thân (1596), ông được vinh thăng Hiển cung Đại phu, Khuông mỹ thiếu doãn, Thái thường Tự khanh.

Nhà ngoại giao khôn khéo

Đỗ đạt khi tuổi đã cao song lão thần Nguyễn Nhân Thiệm vẫn khẳng định tài năng, nỗ lực cống hiến, phụng sự triều đình. Kinh qua nhiều vị trí, ông luôn làm tốt nhiệm vụ được giao, là vị quan mẫu mực được người dân quý mến, vua Lê - chúa Trịnh tin tưởng.

Sự tin tưởng, trọng dụng được khẳng định rõ nhất khi ông được cử đi sứ nhà Minh - một nhiệm vụ ngoại giao có ý nghĩa rất quan trọng trong bối cảnh lịch sử lúc bấy giờ.

Nhà Mạc sau khi bị đánh bại đã cầu cứu nhà Minh, nói rằng do họ Trịnh nổi lên tranh ngôi chứ không phải con cháu họ Lê. Mượn cớ đó, vua nhà Minh liền sai quan đến cửa Nam Quan sách nhiễu. Theo sách Việt Nam sử lược, tháng 3 năm Bính Thân (1596) vua Thế Tông sai quan Hộ bộ Thượng thư là ông Đỗ Uông và quan Đô ngự sử là ông Nguyễn Văn Giai lên Nam Quan tiếp sứ nhà Minh. Nhưng sau đó, nhà Minh yêu cầu vua Lê Thế Tông phải đích thân đến.

Đến tháng 4 năm sau, vua Lê Thế Tông lên hội quan nhà Minh ở cửa Nam Quan. “Đến khi xa giá về, Trịnh Tùng đem các quan đi đón mừng rồi sai Công bộ Tả thị lang Phùng Khắc Khoan làm Chánh sứ, quan Thái thường Tự Khanh Nguyễn Nhân Thiệm làm Phó sứ, đem đồ lễ sang Yên Kinh” (sách Việt Nam sử lược).

Theo sách Danh nhân văn hóa Hoằng Hóa, tập 1: “Trong lịch sử bang giao giữa Đại Việt với Trung Quốc đến thời điểm này, có lẽ đây là đoàn sứ thần cao niên nhất. Chánh sứ Phùng Khắc Khoan khi ấy đã đến tuổi “cổ lai hy”, còn Phó sứ Nguyễn Nhân Thiệm cũng đã 64 tuổi. Mặc dù triều đình Lê - Trịnh hiểu, rất biết những gian nan khổ cực trên đường đi sứ... nhưng có lẽ vì tính chất đặc biệt quan trọng của chuyến đi sứ lần này nên phải lựa chọn những lão thần có danh vọng, học vấn uyên bác. Phùng Khắc Khoan và Nguyễn Nhân Thiệm được triều đình giao cho gánh vác trọng trách ấy”.

Mục tiêu của đoàn sứ thần sang ngoại giao là để nhà Minh không còn giúp tàn dư họ Mạc và phải công nhận tính chính danh của vua Lê. Đó là nhiệm vụ rất khó khăn.

Nhờ tài ngoại giao mềm mỏng, đối đáp khéo léo nên đoàn sứ thần được vua Minh nể trọng. Tuy nhiên, bước đầu vua nhà Minh chỉ phong cho vua Lê Thế Tông làm An Nam đô thống sứ. Dù mục đích “phong vương” chưa đạt được như kỳ vọng, song nhà Lê với nhà Minh từ đó đã có thể tiếp tục giữ mối bang giao như trước.

Sắc phong các triều vua ban cho Phúc Nguyên hầu Nguyễn Nhân Thiệm đến nay còn được gìn giữ.

Theo giai thoại và lưu truyền dân gian ở vùng đất Hoằng Lộc, trước khi đoàn sứ về nước, vua nhà Minh thưởng cho Chánh sứ Phùng Khắc Khoan một đồng kim tiền và Phó sứ Nguyễn Nhân Thiệm một đồng ngân tiền. Nhưng về đến nơi ở, Phùng Khắc Khoan đã tức giận ném đồng tiền xuống đất, bày tỏ sự bất bình vì vua Minh gây khó dễ. Khi ấy, quan Phó sứ Nguyễn Nhân Thiệm đã nén giận khuyên rằng: “Vua Minh còn thiên về họ Mạc, ta nghịch với họ tránh sao khỏi cuộc binh đao, nếu việc ông ném đồng kim tiền đến tai vua Minh thì hai ta khó lòng mà về nước được và mối quan hệ giữa hai bên ngày càng xấu đi. Ông nên nguôi giận là hơn” (sách Hoằng Lộc đất hiếu học).

Đáng tiếc, trên đường trở về nước, đến trạm Phù Dung phủ Thiều Châu (Trung Quốc) thì Phó sứ Nguyễn Nhân Thiệm lâm bệnh mà mất. Nghe tin, nhà Minh sai sứ đến viếng đôi câu đối: “Sinh dã vinh, tử dã vinh, hoàn danh biểu biểu/ Nam như tại, Bắc như tại, chính khí dương dương” (tạm dịch: Sống cũng vinh, thác cũng vinh, tiếng tăm lừng lẫy/ Nam còn mãi, Bắc còn mãi, khí phách mênh mông).

Nhằm tôn vinh công lao của Phó sứ Nguyễn Nhân Thiệm, triều đình Lê - Trịnh đã truy tặng cho ông “Đặc tiến Kim tử Vinh lộc Đại phu, Khuông mỹ Thiếu doãn, Hữu Thị lang Bộ Công”, ban cho tên thụy là Hậu Tín, sau đó lại gia phong Tả Thị lang Bộ Công, tước Phúc Nguyên hầu.

Đã hơn 4 thế kỷ trôi qua song danh thơm về bậc tiền nhân Nguyễn Nhân Thiệm vẫn được hậu thế nhắc nhớ. Đặc biệt, với các thế hệ người dân Hoằng Lộc, Phúc Nguyên hầu Nguyễn Nhân Thiệm được biết đến là tác giả của văn bia “Đường Bột kiều bi” - một tư liệu quý về lịch sử, địa lý, văn hóa của vùng đất cổ Hoằng Lộc, đến nay văn bia còn được lưu giữ.

Ông Nguyễn Trọng Hoan, hậu duệ dòng họ Nguyễn, cho biết: “Tiền nhân Nguyễn Nhân Thiệm là người học cao, hiểu rộng. Tài năng và những đóng góp của cụ đã được sử sách ghi chép. Trải qua các triều vua, cụ nhiều lần được ban sắc phong. Đến nay, một số sắc phong vua ban cho cụ vẫn còn được lưu giữ. Hằng năm, vào ngày mất của cụ (mùng 2 tháng 6 âm lịch) con cháu trong dòng họ lại tề tựu về nhà thờ để dâng hương tưởng nhớ, tri ân công đức và nhắc nhớ nhau cố gắng để tiếp nối “mạch nguồn” tiền nhân”.

(Bài viết có tham khảo, sử dụng nội dung trong sách: Hoằng Lộc đất hiếu học, NXB Thanh Hóa, 1995; Danh nhân văn hóa Hoằng Hóa, tập 1, NXB Giáo dục Việt Nam, 2009 và một số tài liệu lưu giữ tại dòng họ).