Vì sao cần tầm soát sớm các bệnh không lây nhiễm?

Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), các bệnh không lây nhiễm chủ yếu gồm bệnh tim mạch, ung thư, bệnh hô hấp mạn tính và đái tháo đường... chiếm khoảng 80% số ca tử vong tại Việt Nam. Đây cũng là nhóm bệnh có thể gây tử vong sớm và làm giảm chất lượng cuộc sống nếu không được phòng ngừa, phát hiện và quản lý hiệu quả.

Tăng huyết áp là một ví dụ điển hình. WHO ước tính khoảng 18 triệu người tại Việt Nam đang sống với tăng huyết áp, trong đó nhiều người chưa được chẩn đoán và điều trị. Tăng huyết áp không được kiểm soát làm tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch và đột quỵ.

Điều này cho thấy, cảm giác khỏe mạnh không đồng nghĩa với việc không có nguy cơ bệnh. Khám sức khỏe định kỳ và tầm soát giúp phát hiện một số yếu tố nguy cơ hoặc dấu hiệu bất thường trước khi bệnh biểu hiện rõ. Tuy nhiên, tầm soát chỉ thực sự có giá trị khi được thực hiện đúng đối tượng, đúng phương pháp và có bước xử trí tiếp theo.

Khám sức khỏe định kỳ giúp phát hiện sớm các yếu tố nguy cơ và bất thường về sức khỏe, từ đó có hướng theo dõi, can thiệp phù hợp.

Nên tầm soát sức khỏe bao lâu một lần?

Tần suất khám sức khỏe định kỳ không giống nhau ở mỗi người, mà phụ thuộc vào tuổi, tình trạng sức khỏe, bệnh nền, tiền sử gia đình và các yếu tố nguy cơ.

Với người khỏe mạnh, việc khám định kỳ có thể được thực hiện theo tư vấn của cơ sở y tế. Những người có bệnh mạn tính hoặc nguy cơ cao có thể cần được theo dõi thường xuyên hơn.

Người có tiền sử gia đình mắc bệnh tim mạch, ung thư hoặc bệnh chuyển hóa; người hút thuốc lá, sử dụng rượu bia thường xuyên; người thừa cân, béo phì, ít vận động hoặc có chế độ ăn không lành mạnh nên trao đổi với nhân viên y tế để được đánh giá nguy cơ và xây dựng lịch kiểm tra phù hợp.

Đáng chú ý, chủ trương khám sức khỏe định kỳ hoặc khám sàng lọc miễn phí ít nhất mỗi năm một lần cho người dân đang được Bộ Y tế triển khai theo lộ trình, gắn với việc bảo đảm độ bao phủ và xây dựng hồ sơ sức khỏe điện tử cho người dân.

Đây là cơ hội để tăng phát hiện sớm bệnh và yếu tố nguy cơ trong cộng đồng. Tuy nhiên, người dân cần hiểu rằng khám định kỳ không có nghĩa là ai cũng phải thực hiện cùng một danh mục xét nghiệm với cùng tần suất.

Đo huyết áp, kiểm tra đường huyết và đánh giá các yếu tố nguy cơ tim mạch là những nội dung có thể được thực hiện tùy theo tuổi, tình trạng sức khỏe và nguy cơ của mỗi người.

Mỗi độ tuổi có một nhóm nguy cơ cần lưu ý

Nội dung khám sức khỏe nên được điều chỉnh theo tuổi và nguy cơ cá nhân, thay vì áp dụng một "gói khám" giống nhau cho tất cả.

Ở người trẻ, ngoài đánh giá sức khỏe tổng quát, tùy trường hợp có thể cần quan tâm đến bệnh truyền nhiễm, sức khỏe sinh sản, sức khỏe tâm thần, tình trạng dinh dưỡng và các yếu tố nguy cơ liên quan đến lối sống. Việc xét nghiệm các bệnh cụ thể cần dựa trên nguy cơ và chỉ định chuyên môn.

Ở độ tuổi 30 - 40, nguy cơ mắc các bệnh chuyển hóa và tim mạch bắt đầu tăng ở một bộ phận dân số. Kiểm tra huyết áp, đường huyết, mỡ máu và đánh giá cân nặng, vòng eo có thể giúp nhận diện sớm các yếu tố nguy cơ. Phụ nữ cần thực hiện các chương trình sàng lọc ung thư phù hợp với độ tuổi và khuyến cáo chuyên môn.

Ở tuổi trung niên và cao tuổi, nguy cơ mắc bệnh tim mạch, tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu và một số bệnh ung thư tăng lên. Đây là nhóm cần chú trọng hơn đến đánh giá nguy cơ và thực hiện các chương trình sàng lọc phù hợp.

Tuy nhiên, không nên hiểu rằng mỗi độ tuổi phải làm tất cả các xét nghiệm. Tầm soát ung thư cần căn cứ vào từng loại ung thư, độ tuổi, giới tính và yếu tố nguy cơ. Người có tiền sử gia đình mắc ung thư hoặc thuộc nhóm nguy cơ cao có thể cần được tư vấn tầm soát sớm hoặc với tần suất khác với dân số chung.

Phát hiện bất thường qua tầm soát mới là bước đầu; người dân cần được tư vấn, chẩn đoán xác định và theo dõi, điều trị phù hợp khi cần thiết.

Để tầm soát hiệu quả, người dân cần nhớ:

Một là, chủ động khám sức khỏe, không chờ đến khi có triệu chứng.
Hai là, cung cấp đầy đủ cho bác sĩ thông tin về tiền sử bệnh của bản thân, gia đình và các yếu tố nguy cơ.
Ba là, không tự ý làm quá nhiều xét nghiệm; lựa chọn phương pháp tầm soát phù hợp với tuổi và nguy cơ.
Bốn là, không bỏ qua kết quả bất thường. Một chỉ số bất thường chưa chắc đồng nghĩa với mắc bệnh, nhưng cần được đánh giá và theo dõi.
Năm là, lưu giữ kết quả khám để theo dõi sức khỏe theo thời gian.

Bệnh không lây nhiễm đang tạo gánh nặng lớn đối với sức khỏe cộng đồng. Trong khi đó, nhiều bệnh có thể được phát hiện ở giai đoạn sớm thông qua những kiểm tra phù hợp.

Tầm soát đúng không phải là làm thật nhiều xét nghiệm mà là phát hiện đúng nguy cơ, đúng bệnh ở thời điểm có thể can thiệp hiệu quả. Khi phát hiện sớm được nối tiếp bằng chẩn đoán và điều trị kịp thời, khám sức khỏe định kỳ mới thực sự trở thành công cụ quan trọng để bảo vệ sức khỏe và giảm gánh nặng bệnh tật.