Vì sao cha mẹ càng kiểm soát, con càng nổi loạn?

Những việc cha mẹ cấm đoán đôi khi lại thôi thúc trẻ muốn làm. Ảnh minh họa: Pexels.

Khi bước vào tuổi vị thành niên, trẻ dần hình thành nhu cầu tự chủ và muốn được quyết định nhiều vấn đề trong cuộc sống. Sự thay đổi này đôi khi khiến những quy tắc vốn được trẻ chấp nhận trước đây trở thành nguyên nhân gây tranh cãi với cha mẹ.

Điều này thể hiện qua những tình huống quen thuộc trong gia đình. Ví dụ, khi con muốn sử dụng điện thoại lâu hơn, cha mẹ lập tức thu máy; khi con xin đi chơi với bạn, phụ huynh yêu cầu phải biết rõ địa điểm, người đi cùng và giờ trở về.

Trước sự kiểm soát đó, trẻ có thể phản đối, tranh luận hoặc tìm cách làm theo ý mình. Cha mẹ thường xem đây là biểu hiện của sự bướng bỉnh, thiếu kỷ luật. Nhưng càng siết chặt các quy tắc, phụ huynh đôi khi càng khiến con muốn làm những điều mình bị cấm.

Lệnh cấm kích thích sự nổi loạn

Theo nhà tâm lý học Carl E. Pickhardt, sự thay đổi này gắn với quá trình trẻ chuyển sang tuổi vị thành niên. Khoảng 9-13 tuổi, trẻ dần rời khỏi giai đoạn mà ông Pickhardt gọi là Age of Command (tạm dịch: Tuổi của mệnh lệnh) để bước vào Age of Consent (tạm dịch: Tuổi của sự đồng thuận).

Vì vậy, những đứa trẻ từng dễ dàng nghe lời có thể bắt đầu tranh luận, trì hoãn hoặc tìm cách né tránh yêu cầu của phụ huynh. Cha mẹ cũng nhận thấy quyền uy của mình không còn được chấp nhận như trước.

Ông Pickhardt cho rằng khi trẻ lớn lên, cha mẹ phải đối mặt với nhiều lời phàn nàn về những quy tắc, yêu cầu và giới hạn đặt ra. Sự phản đối có thể biểu hiện trực tiếp qua tranh cãi, hoặc gián tiếp bằng cách trì hoãn, lảng tránh. Một số trẻ còn thể hiện sự chống đối bằng hành vi không tuân thủ hoặc cố tình làm ngược lại yêu cầu của người lớn.

Hiện tượng này có thể được lý giải bằng khái niệm psychological reactance, tạm dịch là phản kháng tâm lý. Đây là phản ứng xuất hiện khi một người cảm thấy quyền tự do lựa chọn của mình bị đe dọa hoặc hạn chế. Khi đó, họ có xu hướng muốn khôi phục quyền tự chủ, đôi khi bằng cách thực hiện chính hành vi mà người khác đang ngăn cấm.

Với trẻ vị thành niên, nhu cầu này càng rõ rệt bởi các em đang trong quá trình hình thành bản sắc cá nhân và muốn được công nhận là người có khả năng đưa ra quyết định. Một lệnh cấm thiếu giải thích có thể không được trẻ nhìn nhận như biện pháp bảo vệ, mà trở thành dấu hiệu cho thấy cha mẹ không tin tưởng hoặc không tôn trọng mình.

Bàn thêm về vấn đề này, nhà tâm lý học Pickhardt cho rằng việc cha mẹ đặt ra giới hạn không phải lúc nào cũng có hại. Những quy tắc hợp lý vẫn đóng vai trò định hướng, giúp trẻ nhận biết hành vi nào có thể gây nguy hiểm và chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình.

Vì vậy, cha mẹ cần duy trì vai trò định hướng nhưng phải điều chỉnh cách thực thi quyền uy khi con lớn lên. Thay vì chỉ ra lệnh, phụ huynh nên giải thích rằng quyền quyết định của mình xuất phát từ trách nhiệm bảo vệ và chăm sóc con khi trẻ vẫn phụ thuộc vào gia đình.

Điều đó không có nghĩa cha mẹ phải chấp nhận mọi yêu cầu của con. Trẻ vẫn cần những giới hạn phù hợp với độ tuổi, nhưng cũng cần được đặt câu hỏi, bày tỏ ý kiến và hiểu vì sao một số quyết định được đưa ra. Khi được đối thoại thay vì chỉ nhận mệnh lệnh, trẻ có cơ hội học cách cân nhắc, tự chịu trách nhiệm và dần đưa ra lựa chọn phù hợp.

Sự cấm đoán, kiểm soát có thể khiến trẻ cảm thấy bản thân mất quyền tự chủ, tự lựa chọn. Ảnh minh họa: Pexels.

Hiểu con để tránh xung đột

Không phải đến khi bước vào tuổi dậy thì, trẻ mới bắt đầu muốn thoát khỏi sự kiểm soát của cha mẹ. Quá trình hình thành tính độc lập thường xuất hiện sớm hơn, trong giai đoạn 8-12 tuổi, còn gọi là tuổi tween. Đây là thời điểm trẻ không còn hoàn toàn là một đứa trẻ nhưng cũng chưa đủ trưởng thành để tự giải quyết những vấn đề phức tạp trong cuộc sống.

Trong cuốn What's My Tween Thinking? - Tâm Lý Học Trẻ Em Thực Hành Cho Cha Mẹ Hiện Đại - Tuổi Từ 8 Đến 12, tác giả Tanith Carey đề cập đến những thay đổi tâm lý mà trẻ trải qua trong giai đoạn này. Theo tác giả, tuổi tween là thời điểm trẻ bắt đầu khám phá sở thích, xây dựng những tình bạn có ý nghĩa và nhận thức rõ hơn về khả năng của bản thân.

Tuy nhiên, việc nuôi dạy con ở giai đoạn này không phải lúc nào cũng dễ dàng. Tác giả cho rằng cách cha mẹ phản ứng với con đôi khi chịu ảnh hưởng từ chính những trải nghiệm thời thơ ấu của họ. Những người từng thiếu thốn tình cảm, không được lắng nghe hoặc phải lớn lên trong môi trường nhiều áp lực có thể vô thức mang những khuôn mẫu đó vào cách nuôi dạy con.

Ngược lại, một số phụ huynh cố gắng bù đắp những điều mình từng thiếu bằng cách đáp ứng quá mức nhu cầu của con. Có người lại phản ứng gay gắt khi trẻ làm những điều mà chính họ từng cảm thấy xấu hổ hoặc không được phép thực hiện lúc nhỏ. Nếu không nhận ra những ảnh hưởng này, cha mẹ có thể vô tình áp đặt kỳ vọng và cảm xúc cá nhân lên con.

Vì vậy, điều quan trọng là phụ huynh cần nhận diện những trải nghiệm của chính mình để tập trung vào đứa trẻ đang trưởng thành trước mắt, thay vì nuôi dạy con theo những gì bản thân từng trải qua hoặc mong muốn bù đắp.

Khi bước vào tuổi tween, trẻ có thể trở nên quyết đoán hơn, hành xử khác trước và nhìn nhận cha mẹ theo cách mới. Những thay đổi này đôi khi khiến phụ huynh cảm thấy mất tự tin, nghi ngờ khả năng nuôi dạy con hoặc thậm chí nghĩ rằng trẻ không còn yêu thương, gần gũi mình như trước.

Tác giả nhấn mạnh đây là một phần bình thường trong hành trình trưởng thành của trẻ và cả quá trình làm cha mẹ. Khi con thay đổi, người lớn cũng cần điều chỉnh cách ứng xử để đáp ứng những nhu cầu mới.

Tuổi tween là nền tảng cho giai đoạn vị thành niên, vì vậy việc giúp trẻ hình thành cảm giác an toàn, được tôn trọng và có khả năng tự quyết từ sớm có thể giúp quá trình chuyển tiếp sau này bớt căng thẳng.