Vì sao Iceland nói 'không' với EU?

Câu trả lời là không: Iceland đã chọn không tiếp tục các cuộc đàm phán gia nhập EU. Ảnh: Ari Pall Karlsson/RÚV

Người dân Iceland đã bỏ phiếu bác bỏ đề xuất của Chính phủ về việc nối lại đàm phán gia nhập Liên minh châu Âu (EU), theo kết quả cuộc trưng cầu dân ý công bố ngày 30/8. Kết quả này khép lại nỗ lực đưa vấn đề tư cách thành viên EU trở lại chương trình nghị sự của quốc đảo Bắc Cực, ít nhất trong thời gian trước mắt.

Theo kết quả chính thức, 52,8% cử tri bỏ phiếu phản đối việc Chính phủ tiến hành đàm phán với Brussels, trong khi 47,2% ủng hộ. Tỷ lệ cử tri tham gia đạt 82,5% - một mức cao cho thấy vấn đề quan hệ với EU nhận được sự quan tâm lớn của xã hội Iceland.

Đáng chú ý, sự phân hóa về địa lý khá rõ. Trong 6 khu vực bầu cử, chỉ có 2 khu vực ở trung tâm thủ đô Reykjavik có đa số ủng hộ nối lại đàm phán. Trong khi đó, các khu vực nông thôn và vùng ngoại ô thủ đô chủ yếu bỏ phiếu phản đối.

Kết quả chính thức cuộc trưng cầu dân ý ở Iceland được công bố ngày 30/8. Nguồn: RÚV

Thủy sản và chủ quyền vùng biển

Kết quả trưng cầu diễn ra sau hơn một thập kỷ tranh luận tại Iceland về việc có nên gia nhập EU hay không. Ban đầu, giới quan sát dự đoán cử tri có thể nghiêng nhẹ về phương án nối lại đàm phán. Tuy nhiên, các cuộc thăm dò trong tháng 8 cho thấy xu hướng dư luận đã thay đổi.

Chính phủ của Thủ tướng Kristrun Frostadottir từng lập luận rằng, việc trở lại bàn đàm phán với EU có thể giúp Iceland tăng khả năng ứng phó với những biến động kinh tế, các cuộc chiến thương mại và cạnh tranh chiến lược ngày càng gia tăng tại Bắc Cực. Chính phủ cũng mô tả cuộc trưng cầu như một thời điểm “được ăn cả, ngã về không”.

Tuy nhiên, đối với nhiều cử tri Iceland, lợi ích từ việc bảo vệ quyền kiểm soát các vùng biển đánh bắt cá vẫn có sức nặng đặc biệt.

Thủy sản là một trong những ngành kinh tế quan trọng nhất của Iceland, đóng góp trực tiếp và gián tiếp khoảng 15% GDP và tạo ra khoảng 40% doanh thu xuất khẩu. Vì vậy, bất kỳ thay đổi nào liên quan đến cơ chế quản lý nguồn lợi thủy sản đều có thể tác động đáng kể tới nền kinh tế và đời sống của người dân.

Thủy sản là một trong những ngành kinh tế quan trọng nhất của Iceland. Ảnh: Sergey Ponomarev/New York Times

Theo quy định của EU, hạn ngạch đánh bắt cá được xác định dựa trên nhiều yếu tố, trong đó có lịch sử đánh bắt. Một số quan chức Iceland cho rằng nước này vẫn có thể duy trì quyền kiểm soát vùng biển của mình vì các quốc gia EU đã không đánh bắt tại vùng biển Iceland trong nhiều thập kỷ.

Tuy nhiên, phe nói “không” cho rằng EU có thể đưa ra những cam kết về sự linh hoạt, đặc biệt trong giai đoạn đầu, nhưng những cam kết đó không bảo đảm sẽ được duy trì lâu dài. Đối với những người phản đối gia nhập EU, vấn đề không chỉ nằm ở hạn ngạch đánh bắt cá mà còn liên quan đến quyền tự chủ trong việc quản lý một nguồn lực chiến lược của quốc gia.

Kinh tế chưa đủ sức thuyết phục

Lãi suất của Ngân hàng Trung ương Iceland hiện ở mức 8%, cao đáng kể so với mức 2,25% của Ngân hàng Trung ương châu Âu. Những người ủng hộ việc nối lại đàm phán cho rằng gia nhập EU, cùng khả năng áp dụng đồng euro, có thể giúp giảm bớt một số sức ép kinh tế.

Bà Vilhjalmur Hilmarsson, chuyên gia kinh tế trưởng tại Viska, một trong những công đoàn lớn nhất Iceland cho rằng, việc gia nhập EU sẽ không thể giải quyết những điểm yếu mang tính cơ cấu của nền kinh tế Iceland nhưng có thể trở thành “chất xúc tác” cho một nền kinh tế lành mạnh hơn.

Dù vậy, lập luận về kinh tế dường như chưa đủ sức thuyết phục cử tri.

Bà Vilborg Asa Gudjonsdottir, nhà nghiên cứu các vấn đề quốc tế tại Đại học Iceland nhận định, nguyên nhân quan trọng dẫn tới kết quả “không” là do Iceland hiện không đứng trước một nhu cầu cấp bách về kinh tế để gia nhập EU.

Bắc Cực và bài toán an ninh

Kết quả trưng cầu cũng diễn ra trong bối cảnh vị trí địa chiến lược của Bắc Cực ngày càng được chú ý, khi Tổng thống Mỹ Donald Trump nhiều lần bày tỏ mong muốn sở hữu Greenland - vùng lãnh thổ tự trị thuộc Đan Mạch.

Iceland là thành viên Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) nhưng không có quân đội thường trực. Trong những năm gần đây, vấn đề an ninh của quốc gia này được đặt trong bối cảnh những thay đổi trong môi trường an ninh châu Âu và Bắc Cực, cũng như những tranh luận về mức độ cam kết của Mỹ đối với NATO.

Một số quan chức tại Brussels từng hy vọng việc Iceland gia nhập EU có thể giúp củng cố vị thế chiến lược của khối trong bối cảnh an ninh Bắc Cực ngày càng quan trọng, đồng thời tạo thêm động lực cho tiến trình mở rộng EU. Tuy nhiên, những tính toán về an ninh không đủ để đảo ngược tâm lý hoài nghi của cử tri Iceland.

Iceland chọn duy trì quan hệ hiện có với EU

Sau kết quả trưng cầu, Thủ tướng Iceland Kristrun Frostadottir cho biết, Chính phủ sẽ tập trung củng cố các mối quan hệ hiện có với EU thông qua Khu vực Kinh tế châu Âu (EEA), cơ chế mà Iceland tham gia cùng Na Uy và Liechtenstein. Theo bà Frostadottir, kết quả bỏ phiếu cho thấy người dân Iceland hài lòng với khuôn khổ EEA hiện nay.

Thủ tướng Iceland Kristrun Frostadottir (giữa) đến tham dự cuộc họp báo về kết quả trưng cầu. Ảnh: Hákon/mbl.is

Bà Frostadottir cũng cho biết kết quả “không” sẽ chấm dứt cuộc tranh luận về việc gia nhập EU trong thời gian liên minh trung tả của bà còn nắm quyền.

Về phần mình, Ủy ban châu Âu cho biết tôn trọng lựa chọn của người dân Iceland, đồng thời khẳng định Iceland vẫn là một đối tác gần gũi của EU.

Nhìn chung, với tỷ lệ phản đối chỉ nhỉnh hơn 5 điểm phần trăm, cuộc trưng cầu lần này cho thấy xã hội Iceland vẫn chia rẽ đáng kể về câu hỏi liệu tương lai của đất nước nên gắn bó sâu hơn với EU hay tiếp tục duy trì mô hình quan hệ hiện tại.

Kết quả phản ánh một thực tế: trong khi những thay đổi về kinh tế, an ninh và địa chính trị đang khiến Bắc Cực trở thành khu vực ngày càng quan trọng, đối với nhiều người Iceland, quyền kiểm soát các nguồn lực quốc gia và khả năng tự quyết vẫn là những yếu tố có sức nặng hàng đầu khi cân nhắc quan hệ với EU.