Vì sao máy bay có thể đổi độ cao để tránh vệt trắng trên trời?

Ngày 7-9, hãng hàng không Cathay Pacific (Hong Kong) và Google công bố mở rộng thử nghiệm sử dụng trí tuệ nhân tạo để hạn chế vệt ngưng tụ. Cách này tìm kiếm khả năng giảm tác động khí hậu ngay trong hoạt động khai thác máy bay hiện có.

Vệt ngưng tụ kéo dài sau máy bay. Ảnh: Britannica

Vệt ngưng tụ (contrail) hình thành khi hơi nước từ khí thải động cơ máy bay gặp không khí rất lạnh ở độ cao lớn, ngưng tụ và đóng băng thành các tinh thể băng nhỏ. Không phải chuyến bay nào cũng tạo ra vệt trắng và phần lớn các vệt này nhanh chóng biến mất.

Tuy nhiên, nếu máy bay bay qua khu vực có nhiệt độ thấp và độ ẩm cao, các tinh thể băng có thể tồn tại trong nhiều giờ, lan rộng theo gió và hình thành những lớp mây mỏng. Những lớp mây này có thể giữ lại một phần nhiệt phát ra từ Trái Đất và tạo hiệu ứng làm ấm.

Theo các nghiên cứu được Google và Cathay Pacific dẫn lại, những vệt ngưng tụ kéo dài có thể chiếm khoảng 1/3 tổng tác động khí hậu của ngành hàng không.

Do đó, việc hạn chế hình thành những vệt này đang được xem là một hướng nghiên cứu, nhằm giảm tác động khí hậu của hoạt động hàng không.

Đáng chú ý, máy bay không phải “nhìn thấy” vệt trắng rồi mới đổi độ cao. Thay vào đó, các hệ thống dự báo sẽ xác định trước những khu vực khí quyển có điều kiện thuận lợi để hình thành vệt ngưng tụ kéo dài. Máy bay sau đó có thể điều chỉnh độ cao hoặc đường bay để tránh những khu vực này.

AI đang được sử dụng để hỗ trợ công việc dự báo. Google đã phát triển các mô hình kết hợp dữ liệu thời tiết và hình ảnh vệ tinh nhằm xác định những khu vực có nguy cơ hình thành vệt ngưng tụ.

Thông tin này có thể được sử dụng trong quá trình lập kế hoạch chuyến bay và hỗ trợ phi công lựa chọn độ cao phù hợp.

Thử nghiệm do Google phối hợp với Cathay Pacific thực hiện từ cuối năm 2025 đã đưa hơn 100 chuyến bay vào chương trình.

Hơn 80 chuyến trong số này đã thực hiện các đường bay được điều chỉnh nhằm tránh những khu vực có nguy cơ hình thành vệt ngưng tụ.

Theo ước tính của Google, hoạt động này giúp giảm khoảng 40% tác động làm ấm do vệt ngưng tụ trên các chuyến bay thử nghiệm.

Tuyến Hồng Kông - Singapore nằm trong số những tuyến được thử nghiệm. Kết quả ban đầu cho thấy việc điều chỉnh độ cao ở mức nhỏ có thể giúp hạn chế hình thành vệt ngưng tụ trong những điều kiện phù hợp.

Tại Anh, chương trình Operation Blue Skies cũng đang được triển khai để kiểm nghiệm phương án này trên quy mô lớn hơn.

Chương trình sẽ thử nghiệm việc điều chỉnh độ cao máy bay, nhằm tránh những khu vực có điều kiện thuận lợi cho vệt ngưng tụ kéo dài tại vùng trời Shanwick ở Đông Bắc Đại Tây Dương trong mùa Đông 2026-2027 và 2027-2028.

Việc tránh vệt ngưng tụ vẫn còn nhiều vấn đề cần nghiên cứu. Thay đổi độ cao có thể làm tăng quãng đường hoặc mức tiêu thụ nhiên liệu, trong khi hiệu quả giảm tác động khí hậu phụ thuộc vào khả năng dự báo chính xác các khu vực có nguy cơ hình thành vệt ngưng tụ kéo dài.

Vì vậy, các chương trình thử nghiệm hiện nay tập trung đánh giá liệu những thay đổi nhỏ về độ cao, kết hợp với dự báo thời tiết và AI, có thể giúp giảm tác động khí hậu của ngành hàng không mà vẫn bảo đảm an toàn và hiệu quả khai thác hay không.

Những vệt trắng trên bầu trời vì thế không đơn thuần là dấu vết phía sau máy bay. Với các nhà khoa học, chúng là một trong những yếu tố liên quan đến tác động khí hậu của hàng không và đang trở thành đối tượng được nghiên cứu để tìm cách giảm thiểu.