Vì sao Mỹ và Israel theo đuổi cuộc chiến nhọc nhằn?
Nếu gạt bỏ tiếng ồn của chiến sự - số lượng tên lửa, danh sách mục tiêu, những tuyên bố 'chiến thắng' qua lại - bức tranh hiện ra phức tạp hơn nhiều so với khẩu hiệu 'trừng phạt Iran' hay 'bảo vệ Israel', nhật báo hàng đầu của Nga Moskovskij Komsomolets (MK) nhận định ngày 4/3.
Nếu xảy ra ở quy mô lớn hơn, một chiến dịch phối hợp giữa Mỹ và Israel nhằm vào Iran sẽ không chỉ là đòn quân sự. Đó là nỗ lực tái cấu trúc toàn bộ trật tự Trung Đông, đồng thời chuyển áp lực khủng hoảng nội tại sang một kẻ thù bên ngoài, hay nói cách khác là “chuyển lửa ra bên ngoài”. Vấn đề là các công cụ hiện có có thể không tương xứng với tham vọng địa chính trị đó.
Nghẹt thở năng lượng: Châu Âu ở tuyến đầu
Tầng tác động đầu tiên là năng lượng. Bất kỳ xung đột nghiêm trọng nào liên quan đến Iran đều tác động trực tiếp tới eo biển Hormuz - tuyến vận chuyển dầu mỏ chiến lược của thế giới. Chỉ cần vài vụ tấn công vào tàu chở dầu hoặc cơ sở hạ tầng, phí bảo hiểm tăng vọt và một số hãng vận tải tạm dừng hoạt động.
Giá dầu leo thang không chỉ là hệ quả, mà còn là đòn bẩy địa chính trị. Đối với Liên minh châu Âu (EU), điều đó có thể tái hiện cú sốc năng lượng năm 2022 - nhưng lần này ở dạng dầu mỏ: chi phí nhiên liệu tăng, sức cạnh tranh công nghiệp suy giảm, xu hướng “phi công nghiệp hóa” gia tăng.
Trong khi đó, Washington có thể hưởng lợi kép: Giá năng lượng cao hỗ trợ ngành khai thác trong nước, còn các nền kinh tế châu Âu phụ thuộc hơn vào tín dụng, công nghệ và thị trường quốc phòng của Mỹ. Cán cân quyền lực nội khối phương Tây vì thế có nguy cơ thay đổi theo hướng tập trung hơn vào Mỹ.
Cột khói bốc lên sau cuộc tấn công vào thủ đô Tehran của Iran, ngày 3/3/2026. Nguồn: Times of Israel.
Toan tính chính trị nội bộ ở Washington
Tầng thứ hai liên quan đến chính trường Mỹ. Trong các chiến dịch tranh cử, thông điệp về một chiến dịch “ngắn gọn và quyết đoán” thường được sử dụng để trấn an cử tri rằng sức mạnh Mỹ vẫn vượt trội.
Tuy nhiên, Iran không phải Iraq năm 2003. Tehran sở hữu kho tên lửa đáng kể, mạng lưới đồng minh trong khu vực và khả năng đáp trả bất đối xứng nhằm vào căn cứ hoặc lợi ích của Mỹ. Bất kỳ tổn thất nào cũng sẽ làm dấy lên câu hỏi trong dư luận Mỹ: Liệu cái giá phải trả có tương xứng với mục tiêu chiến lược?
Việc huy động cử tri bằng hình ảnh “mối đe dọa bên ngoài” có thể mang lại hiệu quả ngắn hạn, nhưng xung đột kéo dài thường khiến chi phí chính trị gia tăng.
Cờ Iran được đặt giữa đống đổ nát của một đồn cảnh sát bị trúng bom trong chiến dịch ném bom của Mỹ và Israel ở thủ đô Tehran của Iran, ngày 3/3/2026. Ảnh: AP.
Lợi ích của Tel Aviv: An ninh và vị thế khu vực
Từ góc nhìn của Israel, một cuộc đối đầu với Iran gắn liền với ba mục tiêu chiến lược là làm chậm chương trình tên lửa - hạt nhân của Iran, dù chỉ trong ngắn hạn; định hình lại trật tự khu vực, nơi tiến trình bình thường hóa với các quốc gia Ảrập diễn ra theo các điều kiện an ninh có lợi cho Israel; và củng cố đồng thuận nội bộ khi mối đe dọa bên ngoài giúp giảm áp lực chính trị trong nước.
Yếu tố thông tin cũng đóng vai trò quan trọng. Các vụ tấn công nhằm vào hạ tầng dầu mỏ ở khu vực - nếu xảy ra - thường lập tức bị quy chiếu vào căng thẳng Iran - Israel, bất kể nguồn gốc thực tế. Điều này có thể làm gia tăng nghi kị giữa các quốc gia Trung Đông và khiến cấu trúc liên minh thêm phức tạp.
Hệ quả sau “4 tuần”
Giả sử một chiến dịch cường độ cao diễn ra trong một tháng và gây thiệt hại đáng kể cho cơ sở hạ tầng quân sự của Iran. Điều còn lại sẽ là gì?
Một Iran bị tổn thất nhưng vẫn có mạng lưới quan hệ ở Iraq, Syria, Li-băng, Yemen và khả năng tiến hành chiến lược tiêu hao kéo dài. Điều đó đồng nghĩa với nguy cơ tấn công lặp lại vào căn cứ và lợi ích của Mỹ, thị trường năng lượng biến động kéo dài và tâm lý bất ổn lan rộng ở châu Âu và châu Á.
Chiến thắng quân sự ngắn hạn có thể không chuyển hóa thành ổn định chiến lược dài hạn.
Trong bối cảnh giá dầu tăng và eo biển Hormuz bất ổn, Nga có thể hưởng lợi từ yếu tố giá cả. Đồng thời, điều này củng cố lập luận rằng phụ thuộc vào các tuyến vận tải nhạy cảm luôn tiềm ẩn rủi ro.
Đối với Trung Quốc, khủng hoảng cho thấy sự mong manh của các bảo đảm an ninh dựa hoàn toàn vào một cường quốc. Bất kỳ quốc gia nào tham gia sâu vào liên minh quân sự đều có thể trở thành mục tiêu trong xung đột khu vực. Xu hướng đa dạng hóa quan hệ đối tác vì thế có thể gia tăng.
Một cuộc chiến của thời đại chuyển tiếp
Ở bề mặt, đó là những đòn không kích, tên lửa và căn cứ quân sự. Ở chiều sâu, đó là cuộc cạnh tranh về việc ai sẽ định hình luật chơi của thị trường năng lượng, tài chính và an ninh trong giai đoạn bất ổn mới của thế giới.
Nếu lựa chọn giải pháp quân sự quy mô lớn, Mỹ và Israel sẽ tìm cách duy trì ưu thế chiến lược và tái thiết lập trật tự khu vực theo lợi ích của mình. Nhưng trong một thế giới ngày càng đa cực, nơi giá dầu và dòng vốn không còn chịu sự chi phối tuyệt đối của một trung tâm duy nhất, mọi kịch bản đều chứa đựng rủi ro vượt ngoài tính toán ban đầu.
Mỗi đòn tấn công mới không chỉ làm thay đổi cán cân quân sự, mà còn thúc đẩy quá trình chuyển dịch quyền lực toàn cầu và nhắc nhở rằng chiến tranh có thể bắt đầu theo lịch chính trị, nhưng hiếm khi kết thúc đúng theo kế hoạch, MK kết luận.
Tổng thống Mỹ Donald Trump (phải) gặp Thủ tướng Đức Friedrich Merz tại Phòng Bầu dục ở Nhà Trắng, Washington, ngày 3/3/2026. Ảnh: AP.
Nỗi lo lương thực ở các quốc gia Ả rập vùng Vịnh
Để hiểu vì sao các gián đoạn hàng hải do cuộc chiến với Iran gây ra lại quan trọng vượt ra ngoài câu chuyện dầu mỏ, cần bắt đầu từ một thực tế đơn giản: các quốc gia Ảrập vùng Vịnh khô hạn gần như không thể tự sản xuất đủ lương thực cho mình, CNN đưa tin ngày 4/4.
Sáu quốc gia Ảrập vùng Vịnh gồm Oman, Ảrập Xêút, Các Tiểu vương quốc Ảrập Thống nhất (UAE), Qatar, Bahrain và Kuwait nhập khẩu khoảng 85% nhu cầu lương thực. Riêng ngũ cốc, tỷ lệ này vượt quá 90%. Ngay cả Oman, quốc gia có mức độ tự chủ cao nhất trong nhóm, vẫn phải nhập phần lớn thực phẩm tiêu dùng trong nước.
Lý do không khó để thấy. Nhiệt độ mùa hè thường xuyên chạm ngưỡng 50 độ C, trong khi lượng mưa trung bình hằng năm ở phần lớn khu vực dưới 100 mm. Điều kiện khí hậu khắc nghiệt khiến nông nghiệp quy mô lớn gần như không khả thi. Các sáng kiến nông nghiệp công nghệ cao có thể giúp cải thiện phần nào, nhưng không thể thay thế nhập khẩu trên diện rộng.
Eo biển Hormuz từ lâu được biết đến là điểm nghẽn dầu mỏ quan trọng nhất thế giới. Tuy nhiên, đây cũng là tuyến huyết mạch đối với nguồn cung lương thực của vùng Vịnh. Theo Trung tâm Thông tin Hàng hải Liên hợp, trong điều kiện bình thường, trung bình có 138 tàu thuyền đi qua mỗi ngày, không chỉ chở dầu và khí đốt mà còn vận chuyển một phần đáng kể thực phẩm nhập khẩu cho khu vực.
Kể từ khi cuộc chiến giữa Mỹ và Israel với Iran bùng phát và Tehran tiến hành các biện pháp đáp trả, lưu lượng tàu chở dầu và hàng hóa qua eo biển này đã giảm mạnh. Ấn phẩm tình báo vận tải Lloyd’s List cho biết, khoảng 200 tàu đang phải neo đậu chờ đợi. Nhiều hãng vận tải lớn đã tạm ngừng nhận đơn hàng đến Trung Đông.
Đối với Iraq, Kuwait, Bahrain và Qatar, khả năng tìm tuyến thay thế là rất hạn chế. Phần lớn các chuyến hàng thực phẩm bằng đường biển bắt buộc phải đi qua Hormuz. Việc đóng cửa không phận ở một số quốc gia vùng Vịnh còn có thể khiến hoạt động vận chuyển bằng đường hàng không bị gián đoạn, làm trầm trọng thêm tình hình.
Trong nhiều năm qua, các chính phủ vùng Vịnh đã nỗ lực giảm thiểu sự phụ thuộc này và kể từ khi xung đột nổ ra, họ liên tục trấn an người dân về sự ổn định của nguồn cung. Phần lớn các nước đều duy trì kho dự trữ ngũ cốc và thực phẩm chiến lược đủ dùng trong vài tháng. Tuy nhiên, nếu gián đoạn kéo dài, những “đường sống” thương mại này sẽ chịu áp lực ngày càng lớn, đặt ra bài toán an ninh lương thực nghiêm trọng cho một trong những khu vực giàu có nhưng phụ thuộc nhập khẩu nhất thế giới.
