Vì sao người thông minh, thành đạt vẫn bị thao túng tâm lý?

Nạn nhân bị thao túng tâm lý thường cảm thấy không an toàn, tự ti, dần không tin vào năng lực của chính mình. Ảnh: Pexels.

Trong mắt xã hội, những cá nhân thành đạt, sở hữu nền tảng giáo dục hay có tài sản luôn được xem là "pháo đài" của sự tỉnh táo. Thế nhưng, thực tế lại ghi nhận không ít sự việc ngỡ như không thể xảy ra: Những trí thức sành sỏi vẫn bị lừa tình, lừa tiền hay bị dẫn dắt bởi những kịch bản ngụy trang vụng về. Nghịch lý này khiến dư luận không khỏi băn khoăn: Tại sao lý trí lại dễ dàng đến thế?

Thực tế, khoa học tâm lý có những lý giải rất riêng về những "điểm mù" bản năng mà ngay cả người thông minh, thành công cũng không thể tự miễn nhiễm.

Thao túng tâm lý là gì?

Theo Psych Central, thao túng cảm xúc là hình thức thao túng tâm lý trong đó một người tìm cách kiểm soát cảm xúc của người khác, tiến sĩ Harold Hong, bác sĩ tâm thần đến từ Raleigh, Bắc Carolina (Mỹ), giải thích. "Nó thường được thực hiện thông qua thuyết phục, ép buộc, hoặc thậm chí là tống tiền bằng tâm lý".

Theo Kara Nassour, nhà tư vấn chuyên nghiệp được cấp phép từ Austin, Texas, thao túng tâm lý có thể ăn sâu, trở thành thói quen, hoặc bản năng thứ hai do chấn thương hoặc những trải nghiệm bất lợi trong thời thơ ấu.

"Một số người bị lạm dụng phát triển các hành vi thao túng vì những kẻ lạm dụng đã trừng phạt họ vì cố gắng bày tỏ nhu cầu của mình lành mạnh và trực tiếp", bà Nassour chỉ ra. "Những người khác hành xử thao túng vì họ lớn lên trong những gia đình mà đó là hành vi thường xuyên, và họ không có cơ hội học các cách giao tiếp khác".

Theo Science Direct, nhiều kỹ thuật thao túng tâm lý đánh vào các cảm xúc mạnh như sợ hãi, hoảng hốt, khen ngợi, lòng trung thành... Khi cảm xúc mạnh xuất hiện, con người có xu hướng "cảm xúc lấn át lý trí", đưa ra quyết định nhanh và ít phân tích hơn.

Nghiên cứu năm 2023 đăng trên tạp chí Nature cũng cho thấy việc tin vào thông tin sai không chỉ do thiếu kiến thức, mà còn do động cơ xã hội và thiên kiến tâm lý khi đánh giá thông tin. Điều này có nghĩa là ngay cả người có khả năng hiểu thông tin tốt vẫn có thể tin hoặc lan truyền thông tin sai.

Bên cạnh đó, những người thành công thường rất tin vào khả năng phán đoán của mình. Điều này đôi khi tạo ra nghịch lý rằng họ nghĩ mình khó bị lừa nên ít cảnh giác hơn. Tâm lý học còn có khái niệm Dunning-Kruger Effect, mô tả hiện tượng con người có thể đánh giá sai năng lực của bản thân, dẫn đến sự tự tin quá mức trong một số tình huống.

Nhiều kỹ thuật thao túng tâm lý đánh vào các cảm xúc mạnh như sợ hãi, hoảng hốt, khen ngợi, lòng trung thành... Ảnh: Medium.

Dấu hiệu nhận biết ai đó đang thao túng tâm lý bạn

Theo Psychology Today, có một số dấu hiệu cần lưu ý có thể cho thấy ai đó đang bị thao túng bạn trong mối quan hệ nào đó.

Họ khiến bạn phớt lờ trực giác của mình

Dấu hiệu cảnh báo đầu tiên có thể là linh cảm rằng có điều gì đó không ổn hoặc bạn liên tục phải làm những việc mình không muốn. Bạn có thể phớt lờ cảm giác này và cố gắng tự thuyết phục bản thân rằng mọi chuyện đều ổn.

Họ khiến bạn dần tự ti, nghi ngờ năng lực của mình

Nếu bắt đầu nghi ngờ bản thân và động cơ của mình, có thể bạn đang là nạn nhân của một chiến thuật thao túng. Có lẽ trước đây bạn rất tự tin vào khả năng xử lý một tình huống cụ thể, nhưng giờ đây bạn bắt đầu nghi ngờ năng lực của mình. Bạn thậm chí có thể tự hỏi liệu mình có phải là "vấn đề" hay không.

Họ đổ lỗi, xem nhẹ cảm xúc của bạn

Người có hành vi thao túng tâm lý có thể nói dối, đổ lỗi và xem nhẹ cảm xúc của người kia. Ví dụ, họ sẽ thường nói những câu như "Bạn bị điên rồi" hoặc "Bạn quá nhạy cảm".

Người thao túng tâm lý cố gắng khiến bạn cảm thấy rằng bạn không xứng đáng được thể hiện bản thân và cảm xúc không có thật hoặc không có giá trị. Họ thao túng tâm lý để phủ nhận hành vi sai trái của mình, đồng thời kiểm soát suy nghĩ và hành động của bạn.

Các dấu hiệu thao túng tâm lý phổ biến. Đồ họa: Very Well Mind.

Họ khiến bạn bị cô lập khỏi gia đình và bạn bè

Người muốn kiểm soát có thể tìm cách cắt đứt liên lạc của bạn với bạn bè và gia đình, đặc biệt nếu bất kỳ người thân nào bày tỏ không thích hoặc không tin tưởng người có ý đồ thao túng đó.

Mặt khác, một người hay thao túng tâm lý lại cố gắng giành được sự ủng hộ của gia đình và bạn bè bạn để có lợi cho bản thân. Ví dụ, một khi bạn đang muốn chia tay người kia, họ có thể sẽ tìm mọi cách thuyết phục gia đình hoặc bạn bè của bạn để níu kéo mối quan hệ này.

Họ để bạn nói, bày tỏ trước và tìm điểm yếu của bạn

Nhiều nhân viên bán hàng thường làm điều này khi tiếp cận khách hàng tiềm năng. Bằng cách đặt những câu hỏi chung chung và thăm dò, họ thiết lập cơ sở dữ liệu về suy nghĩ và hành vi của khách hàng, từ đó có thể đánh giá điểm mạnh và điểm yếu của người kia. Kiểu đặt câu hỏi với mục đích ngầm này cũng có thể xảy ra ở nơi làm việc hoặc trong các mối quan hệ cá nhân.

Họ nói lớn và thể hiện cảm xúc tiêu cực

Một số người thường lớn tiếng trong các cuộc thảo luận như hình thức thao túng hung hăng. Họ có thể cho rằng việc nói to hoặc thể hiện cảm xúc tiêu cực sẽ khiến mọi người khuất phục trước sự ép buộc và đáp ứng yêu cầu của mình. Giọng nói hung hăng thường đi kèm với ngôn ngữ cơ thể mạnh mẽ như đứng thẳng hoặc cử chỉ phấn khích để tăng hiệu quả.

Họ im lặng để tạo sự bất an

Bằng cách cố tình không trả lời các cuộc gọi, tin nhắn, email hoặc các cách liên lạc khác, kẻ thao túng thể hiện quyền lực bằng cách khiến bạn chờ đợi, có ý định gieo rắc sự nghi ngờ và bất an trong tâm trí bạn. Sự im lặng là một trò chơi tâm lý tương tự hình thức gây sức ép cho người kia.

Mai Phương