Vì sao ông Trump tuyên bố 'không cần thỏa thuận' với Iran và thay đổi nhiệm vụ của ông Vance?

Tổng thống Mỹ Donald Trump (trái) và Phó Tổng thống J.D. Vance. Ảnh tư liệu: Getty Images/TTXVN

Ông Trump thay đổi lập trường, ông Vance mất vai trò đàm phán?

Chỉ vài giờ trước khi Iran tuyên bố tấn công hệ thống radar cảnh báo sớm của Mỹ tại Bahrain ngày 13/11, một động thái mà quân đội Mỹ đã bác bỏ, Tổng thống Donald Trump cho biết đã yêu cầu Phó Tổng thống JD Vance, người đứng đầu các nỗ lực đàm phán với Tehran, chuyển trọng tâm sang những vấn đề trong nước.

Trên nền tảng mạng xã hội Truth Social, Tổng thống Trump viết rằng ông Vance cần tập trung điều tra tình trạng tham nhũng và tội phạm tại các thành phố, bang do đảng Dân chủ kiểm soát. Nhà lãnh đạo Mỹ đồng thời tuyên bố: “Chúng ta không cần một thỏa thuận với Iran”, khẳng định Washington đang nắm giữ hàng trăm tỷ USD của Tehran và kiểm soát eo biển Hormuz.

Động thái này diễn ra sau thất bại của đảng Cộng hòa trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ngày 3/11, khi đảng Dân chủ giành chiến thắng và được dự báo sẽ kiểm soát cả Hạ viện và Thượng viện trong nhiệm kỳ Quốc hội mới. Kết quả bầu cử làm gia tăng bất đồng trong chính quyền Mỹ về việc tiếp tục gây sức ép quân sự hay tìm kiếm giải pháp ngoại giao với Iran.

Ngoại trưởng Marco Rubio cho rằng các biện pháp gây sức ép kinh tế đang phát huy hiệu quả, do đó Washington chưa cần nối lại chiến dịch quân sự quy mô lớn. Trong khi đó, ông Trump liên tục đưa ra những thông điệp khác nhau: tuần trước đe dọa có thể “hủy diệt” Iran, nhưng tuần này lại đánh giá khả năng Mỹ tiến hành thêm các cuộc tấn công là rất thấp.

Sự thay đổi nhiệm vụ của ông Vance đặc biệt đáng chú ý bởi Phó Tổng thống Mỹ lâu nay ủng hộ giải pháp đàm phán và công khai chỉ trích những hệ lụy kinh tế, chính trị của cuộc chiến.

Vai trò của ông Vance và những bất đồng trong chính quyền Mỹ

Ông Vance từng dẫn đầu phái đoàn Mỹ đàm phán với Iran tại Islamabad (Pakisstan) hồi tháng 4, góp phần thúc đẩy bản ghi nhớ được hai bên ký kết vào ngày 17/6. Tuy nhiên, văn kiện này nhanh chóng đổ vỡ do những bất đồng trong cách hiểu và thực hiện các cam kết, đặc biệt liên quan đến quyền kiểm soát eo biển Hormuz.

Sau đó, ông Vance tiếp tục tham gia các cuộc đàm phán trực tiếp tại Thụy Sĩ và duy trì liên lạc với Tehran thông qua các nhà trung gian Qatar, Pakistan.

Ngày 4/11, sau thất bại của đảng Cộng hòa trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ, ông Vance công khai đặt câu hỏi liệu cuộc chiến với Iran có xứng đáng với những tổn thất kinh tế và chính trị mà Mỹ phải gánh chịu.

Trên mạng xã hội X, ông Vance cho rằng cuộc chiến là nguyên nhân khiến đảng Cộng hòa thất bại, đồng thời đề cập nguy cơ mất quyền kiểm soát Thượng viện trong sáu năm tới. Ông cũng tán thành quan điểm rằng giải quyết xung đột bằng ngoại giao là lựa chọn hợp lý.

Theo các nhà phân tích, phát biểu này có thể phản ánh nỗ lực của ông Vance nhằm tạo khoảng cách với chính sách quân sự của Tổng thống Trump, trong bối cảnh giá năng lượng tăng cao, lạm phát gây sức ép lên người dân Mỹ và tỷ lệ ủng hộ tổng thống suy giảm.

Những khác biệt giữa hai nhà lãnh đạo từng được thể hiện công khai. Theo Al Jazeera, tại Hội nghị thượng đỉnh G7 ở Pháp ngày 17/6, ông Trump nói rằng nếu đàm phán với Iran thành công, ông sẽ nhận công lao, còn nếu thất bại, ông sẽ đổ lỗi cho ông Vance. Phó Tổng thống Mỹ sau đó cho rằng tổng thống chỉ nói đùa.

Tuy nhiên, việc ông Trump hiện tuyên bố không cần thỏa thuận và giao cho ông Vance nhiệm vụ khác khiến tương lai vai trò ngoại giao của Phó Tổng thống trở nên không rõ ràng.

Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tập trận bắn tên lửa và tấn công bằng thiết bị bay không người lái. Ảnh: IRNA/TTXVN

Nguy cơ leo thang quân sự vẫn hiện hữu

Dù Washington phát tín hiệu chưa muốn mở rộng chiến dịch quân sự, tình hình thực địa vẫn tiềm ẩn nguy cơ leo thang.

Ngày 13/11, Iran tuyên bố đã tấn công và phá hủy một hệ thống radar cảnh báo sớm của quân đội Mỹ tại Bahrain, nhằm trả đũa cuộc không kích vào tháp viễn thông tại thành phố cảng Sirik, miền Nam Iran.

Cùng ngày, trong một tuyên bố trên nền tảng mạng xã hội X, Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) bác bỏ thông tin của phía Iran, cho biết đã bắn hạ hai UAV của Iran, không có thương vong hoặc thiệt hại.

Trước đó, nhiều tàu thương mại đi qua eo biển Hormuz được cho là đã va phải thủy lôi hoặc bị lực lượng Iran tấn công. Những diễn biến này tiếp tục đe dọa an toàn hàng hải trên tuyến vận chuyển năng lượng chiến lược của thế giới.

Trong khi đó, ông Trump khẳng định Mỹ có đủ khả năng phá hủy hạ tầng năng lượng, cầu đường và cơ sở sản xuất của Iran trong vòng ba ngày nếu quyết định mở rộng chiến dịch quân sự.

Tuy nhiên, phát biểu tại Nhà Trắng ngày 12/11, ông cho biết Saudi Arabia cùng Qatar, Kuwait, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) và Bahrain đã đề nghị Washington duy trì tình hình hiện tại, thay vì nối lại các cuộc tấn công quy mô lớn.

Khi được hỏi liệu Mỹ có tiếp tục tấn công nếu không có những đề nghị này, ông Trump trả lời rằng ông sẽ làm như vậy.

Về phía Iran, Chuẩn tướng Ali Reza Belaili, cố vấn của lực lượng hàng không vũ trụ thuộc Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), cảnh báo các hoạt động quân sự nhằm vào đối phương không bị giới hạn về địa lý và sẽ được thực hiện vào thời điểm thích hợp.

Hãng thông tấn Mehr dẫn lời ông Belaili cho rằng Mỹ càng tiếp tục gây sức ép quân sự thì càng lún sâu vào cuộc xung đột.

Những tuyên bố cứng rắn từ cả hai phía cho thấy nguy cơ đối đầu quân sự vẫn hiện hữu, ngay cả khi chưa bên nào thể hiện ý định lập tức phát động một chiến dịch quy mô lớn.

Hình ảnh từ vệ tinh của Cơ quan Vũ trụ và Hàng không Mỹ (NASA) về Eo biển Hormuz. Ảnh: The Gulf News/TTXVN

Eo biển Hormuz tiếp tục là nút thắt đàm phán

Một trong những trở ngại lớn nhất đối với triển vọng chấm dứt xung đột là bất đồng về eo biển Hormuz.

Iran đã đóng cửa tuyến đường này từ đầu tháng 3, sau khi Mỹ và Israel tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào Tehran. Trong điều kiện bình thường, khoảng một phần năm nguồn cung dầu mỏ toàn cầu được vận chuyển qua Hormuz. Việc gián đoạn lưu thông đã gây biến động mạnh trên thị trường năng lượng quốc tế.

Trong cuộc trả lời phỏng vấn Al Jazeera, Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf, đồng thời là nhà đàm phán cấp cao của Tehran, tuyên bố eo biển Hormuz sẽ không trở lại trạng thái trước chiến tranh, khi tàu thương mại có thể tự do qua lại mà không phải trả phí.

Theo ông Ghalibaf, Iran đã chuyển tới Washington thông qua Qatar một đề xuất ngừng bắn và mở cửa trở lại eo biển Hormuz, bao gồm bảy điều kiện.

Những yêu cầu chính gồm chấm dứt phong tỏa đường biển đối với các cảng Iran, dỡ bỏ trừng phạt kinh tế, giải phóng tài sản Iran bị phong tỏa, ngừng giao tranh trên tất cả các mặt trận và đưa ra tuyên bố chính thức về việc kết thúc chiến tranh.

Ông Ghalibaf khẳng định Tehran đang chờ phản hồi từ Mỹ và cho rằng quyết định hiện thuộc về Washington.

Tuy nhiên, Mỹ trước đây không chấp nhận những yêu cầu này nếu chưa đạt được thỏa thuận liên quan đến chương trình hạt nhân Iran. Ngược lại, Tehran muốn tách vấn đề hạt nhân khỏi các điều kiện ngừng bắn và kiểm soát Hormuz.

Sự khác biệt về trình tự và nội dung đàm phán khiến khả năng đạt được thỏa thuận toàn diện tiếp tục gặp trở ngại.

Kịch bản “không chiến tranh, không hòa bình” kéo dài

Theo bà Aniseh Bassiri Tabrizi, nghiên cứu viên liên kết thuộc Chương trình Trung Đông và Bắc Phi tại Chatham House, cuộc đối đầu Mỹ - Iran vẫn đang trong trạng thái “không chiến tranh, không hòa bình” và khó có khả năng thay đổi đáng kể trong thời gian trước mắt.

Bà Tabrizi nhận định rằng nguy cơ xảy ra những cuộc tấn công quy mô lớn trong vài ngày tới tương đối thấp, nhưng tình hình có thể chuyển biến theo bất kỳ hướng nào trong những tuần tiếp theo.

Các quốc gia vùng Vịnh cũng không coi trạng thái căng thẳng hiện nay là một giải pháp lâu dài. Tuy nhiên, họ vẫn ưu tiên duy trì tình hình hiện tại hơn là đối mặt với nguy cơ chiến tranh toàn diện bùng phát trở lại.

Trong bối cảnh đó, tuyên bố “không cần thỏa thuận” của ông Trump chưa đồng nghĩa Washington đã lựa chọn nối lại chiến tranh quy mô lớn. Động thái chuyển nhiệm vụ của ông Vance cũng chưa đủ để kết luận Phó Tổng thống Mỹ bị loại khỏi tiến trình ngoại giao, nhưng làm gia tăng nghi vấn về những bất đồng trong chính quyền.

Khi Mỹ và Iran vẫn chưa tìm được tiếng nói chung về trừng phạt, chương trình hạt nhân và quyền kiểm soát eo biển Hormuz, triển vọng đạt được thỏa thuận tiếp tục mong manh. Theo giới phân tích, cuộc đối đầu có thể kéo dài trong trạng thái “không chiến tranh, không hòa bình”, với các biện pháp gây sức ép quân sự và ngoại giao đan xen.