Vì sao tâm lý người Mỹ xuống thấp kỷ lục, chứng khoán Mỹ vẫn thăng hoa?

Ảnh minh họa - Ảnh: Zuma Press

Sự lệch pha giữa tâm lý người tiêu dùng và thị trường chứng khoán Mỹ là diễn biến hiếm thấy. Trong lịch sử, giá cổ phiếu tăng cao thường đi cùng tâm lý người tiêu dùng lạc quan. Ngược lại, khi người dân bi quan, thị trường chứng khoán thường chịu sức ép.

Tuy nhiên, hiện nay, hai tín hiệu quan trọng này lại phát đi thông điệp trái ngược: người tiêu dùng ngày càng u ám, còn Phố Wall vẫn thăng hoa.

XU HƯỚNG TRÁI NGƯỢC

Khảo sát mới do Đại học Michigan công bố vào thứ Sáu tuần trước (22/5) cho thấy chỉ số tâm lý người tiêu dùng Mỹ đã giảm xuống mức thấp nhất trong hơn 70 năm kể từ khi khảo sát này được thực hiện. Chỉ số này vốn đã ở mức thấp từ đầu năm nay, nhưng giảm mạnh sau khi xung đột Iran bùng phát vào cuối tháng 2, khiến giá xăng tại Mỹ tăng vọt.

Trước đó, mức thấp kỷ lục được ghi nhận vào tháng 6/2022, thời điểm lạm phát tại Mỹ lên cao nhất trong nhiều thập kỷ. Số liệu mới công bố thậm chí còn thấp hơn 10% so với đáy cũ này.

“Giá cả vẫn ở mức rất cao, thị trường lao động đã suy yếu rõ rệt trong 4 năm qua, trong khi chúng ta hiện lại đang ở giữa một cuộc chiến. Vì vậy, tôi cho rằng chỉ số tâm lý người tiêu dùng giảm xuống thấp hơn mức tháng 6/2022 không phải điều bất ngờ”, bà Joanne Hsu, người đứng đầu nhóm khảo sát người tiêu dùng tại Đại học Michigan, nhận xét.

Tuy nhiên, nếu nhìn vào diễn biến trên Phố Wall, khó có thể hình dung tâm lý người tiêu dùng Mỹ đang u ám đến vậy. Tuần trước, chỉ số S&P 500 ghi nhận tuần tăng thứ 8 liên tiếp, còn chỉ số công nghiệp Dow Jones lập kỷ lục phiên thứ hai liên tiếp trong phiên giao dịch ngay thứ Sáu.

Không chỉ tăng mạnh, cổ phiếu Mỹ còn đang ở vùng định giá rất cao. Theo hệ số giá/lợi nhuận điều chỉnh theo chu kỳ (CAPE), chỉ số S&P 500 hiện được định giá ở mức 40,8 lần. Đây là thước đo do nhà kinh tế Robert Shiller thuộc Đại học Yale phổ biến rộng rãi. Ông Shiller giành giải Nobel Kinh tế năm 2013 nhờ các nghiên cứu về giá tài sản.

Trong bộ dữ liệu kéo dài 145 năm của ông Shiller, CAPE của S&P 500 chỉ từng vượt mức 40 lần trong một vài giai đoạn gồm những năm ngay trước và sau khi bong bóng dot-com đạt đỉnh vào đầu năm 2000.

Đáng chú ý, năm 2000 cũng là thời điểm chỉ số tâm lý người tiêu dùng Mỹ theo khảo sát của Đại học Michigan lập đỉnh mọi thời đại. Kể từ đó đến nay, chỉ số này chưa từng tiến gần mức cao này.

Theo khảo sát của Đại học Michigan, những người Mỹ sở hữu danh mục cổ phiếu lớn nhìn chung vẫn có tâm lý tích cực hơn so với các nhóm còn lại. Tuy nhiên, nếu so với những giai đoạn trước đây khi cổ phiếu Mỹ cũng được định giá cao, ngay cả nhóm nhà đầu tư này hiện cũng không còn lạc quan như trước.

3 NGUYÊN NHÂN GÂY LỆCH PHA

Để lý giải sự lệch pha lớn hiện nay giữa thị trường chứng khoán Mỹ và tâm lý người tiêu dùng, có thể nhìn lại năm 2000, thời điểm thị trường chứng khoán Mỹ tăng mạnh và tâm lý người tiêu dùng cũng ở mức rất tích cực. Đây là mô hình thường thấy trong lịch sử: cổ phiếu đi lên khi người dân lạc quan hơn về kinh tế và triển vọng thu nhập.

Theo ông Robert Barbera, giám đốc Trung tâm Kinh tế Tài chính thuộc Đại học Johns Hopkins, thị trường chứng khoán và người dân Mỹ khi đó cùng phản ứng trước một niềm tin chung về tương lai. Kinh tế tăng trưởng, thị trường lao động tạo thêm việc làm, lạm phát ở mức thấp. Ngoài ra, chiến tranh lạnh đã kết thúc, Trung Quốc mở cửa hơn, còn Chính phủ Mỹ ghi nhận thặng dư ngân sách.

Thời điểm đó cũng có một điểm tương đồng với hiện nay với sự xuất hiện của một công nghệ có khả năng tạo ra thay đổi lớn. Nếu năm 2000 là Internet, hiện nay là trí tuệ nhân tạo (AI). Tuy nhiên, tâm lý xã hội quanh hai làn sóng công nghệ này rất khác nhau. Internet khi đó được nhìn nhận như một công cụ giúp kết nối thế giới và cải thiện cuộc sống, trong khi AI hiện gây ra nhiều lo ngại hơn, đặc biệt về việc làm.

Theo ông Barbera, có 3 yếu tố có thể lý giải sự lệch pha hiện nay giữa thị trường chứng khoán Mỹ và tâm lý người tiêu dùng. Các yếu tố này không loại trừ lẫn nhau.

Thứ nhất, giá cổ phiếu có thể đã tăng quá xa so với nền tảng thực tế của kinh tế Mỹ, khiến thị trường đối mặt nguy cơ điều chỉnh mạnh. Nếu kịch bản này xảy ra, tâm lý bi quan của người tiêu dùng là có cơ sở.

Thứ hai, thị trường chứng khoán có thể đang phản ánh trước một kịch bản tích cực hơn mà nhiều người Mỹ chưa nhìn thấy rõ, chẳng hạn xung đột Iran kết thúc, lạm phát hạ nhiệt và tăng trưởng kinh tế cải thiện. Trong kịch bản này, sự hưng phấn của Phố Wall không hoàn toàn vô lý.

Thứ ba, AI là động lực lớn nhất đứng sau đà tăng của thị trường chứng khoán gần đây. Công nghệ này có thể giúp doanh nghiệp giảm chi phí lao động và tăng mạnh biên lợi nhuận, qua đó hỗ trợ giá cổ phiếu. Tuy nhiên, đây cũng là nguyên nhân khiến nhiều người lao động lo lắng hơn, bởi triển vọng việc làm có thể trở nên khó khăn hơn.

“Thị trường chứng khoán càng đi lên, trong khi tâm lý các hộ gia đình càng u ám, nhưng hai diễn biến này thực ra đang phản ánh cùng một vấn đề”, ông Barbera nói với tờ báo Wall Street Journal.