Vì sao thực phẩm bẩn vẫn còn đất sống?

Cán bộ Đồn Biên phòng Sơn Vĩ, Bộ đội Biên phòng tỉnh Tuyên Quang tổ chức tuyên truyền pháp luật tại chợ cho người dân khu vực biên giới. Ảnh: Kim Khánh

Nỗi lo ấy không phải là cảm giác mơ hồ. Nó được nuôi lớn từ những thông tin xuất hiện dày đặc trong thời gian gần đây, nào là thực phẩm chức năng giả, nguyên liệu kém chất lượng đến những đường dây sản xuất gian dối bị phát hiện. Điều đáng nói là những sự việc ấy không còn nằm ở đâu đó xa xôi, mà len lỏi vào những không gian đáng lẽ phải an toàn nhất, từ gian bếp gia đình cho đến bếp ăn học đường. Khi một vấn đề đã chạm đến bữa ăn, nó không còn là câu chuyện riêng của ngành y tế hay bất kỳ một cơ quan quản lý nào; nó trở thành câu chuyện của toàn xã hội.

Không cần tìm đâu xa, chỉ cần quan sát cách người ta mua thực phẩm hôm nay cũng đủ thấy tâm lý xã hội đã thay đổi. Người tiêu dùng dè dặt hơn, cảnh giác hơn, thậm chí nghi ngờ nhiều hơn. Những câu hỏi về nguồn gốc xuất hiện thường xuyên đến mức trở thành phản xạ. Sự cảnh giác đó không xuất phát từ hiểu biết khoa học sâu sắc, mà chủ yếu từ sự bất an tích tụ khi niềm tin bị bào mòn đủ lâu.

Vì sao thực phẩm bẩn vẫn còn đất sống? Một trong những điểm then chốt là cơ chế quản lý. Việc cải cách thủ tục hành chính với cơ chế “tự công bố sản phẩm” giúp doanh nghiệp chủ động hơn là một hướng đi đúng. Tuy nhiên, khi “tiền kiểm” được nới lỏng, thì “hậu kiểm” phải thực sự mạnh. Thực tế cho thấy, khâu hậu kiểm hiện nay chưa theo kịp yêu cầu do hạn chế về nguồn lực trước một số lượng cơ sở kinh doanh khổng lồ. Khi không thể kiểm soát hết, những “vùng xám” xuất hiện và ở đó vi phạm nảy sinh là điều khó tránh.

Một thực tế cần nhìn nhận thẳng thắn là không có một lực lượng chức năng nào có thể giám sát toàn bộ thị trường một cách liên tục. Nếu chỉ trông chờ vào các đợt thanh tra định kỳ, luôn sẽ có những khoảng trống không gian và thời gian cho vi phạm diễn ra lặng lẽ. Vậy ai có thể có mặt ở khắp mọi nơi? Câu trả lời chính là người dân.

Thực tế cho thấy, không có hệ thống giám sát nào rộng khắp hơn cộng đồng. Người dân hiện diện ở mọi nơi, từ khu dân cư, trong chợ, trong trường học. Họ không chỉ nhìn thấy mà còn cảm nhận trực tiếp chất lượng sản phẩm qua quá trình sử dụng. Khi một cá nhân chủ động tìm hiểu và công bố thông tin về sản phẩm không đảm bảo, hiệu ứng tạo ra rất lớn, cho thấy sức mạnh của sự giám sát từ nhân dân khi họ không còn thờ ơ.

Tuy nhiên, không thể chỉ kêu gọi một cách suông. Muốn người dân tham gia, cần một cơ chế thực chất. Giám sát đôi khi kéo theo rủi ro và áp lực, nên người dân cần một cảm giác an toàn. Đầu tiên phải là sự thay đổi nhận thức là giám sát không phải là “chuyện bao đồng” mà là bảo vệ chính gia đình mình. Tiếp đó, cần có những kênh tiếp nhận thông tin rõ ràng và quan trọng nhất là phải có phản hồi thỏa đáng. Việc ghi nhận và bảo vệ những người dám lên tiếng là yếu tố không thể thiếu để xã hội hóa giám sát đi vào thực chất. Trong chuỗi cung ứng, người tiêu dùng không chỉ là “điểm cuối” mà còn là “điểm kiểm soát cuối cùng”. Hành vi lựa chọn của họ có tác động trực tiếp đến thị trường. Nếu người tiêu dùng dễ dãi, sản phẩm kém chất lượng sẽ còn đất sống; nếu họ có thái độ rõ ràng, thị trường buộc phải điều chỉnh.

An toàn thực phẩm là một trận chiến dài hơi, không có chỗ cho sự thờ ơ. Sự thờ ơ của người dân và sự nương tay của cơ quan quản lý chính là mảnh đất màu mỡ cho vi phạm. Ngược lại, nếu mỗi bên làm tròn vai trò, những khoảng trống sẽ dần thu hẹp. Hình ảnh mỗi người dân là một “mắt xích” phản ánh một thực tế là hệ thống chỉ vững khi từng phần của nó vững. Khi mỗi người dân ý thức được vai trò giám sát của mình, thực phẩm bẩn sẽ khó lòng len lỏi và niềm tin sẽ được khôi phục để bữa ăn trở lại đúng nghĩa là sự an tâm.