Vì sao Tòa án Tối cao chuyển từ hậu thuẫn sang kiểm soát ông Trump?

Hai phán quyết liên tiếp về thuế quan và việc điều động Vệ binh Quốc gia được xem là những đòn giáng đầu tiên của Tòa án Tối cao Mỹ vào chương trình nghị sự của ông Trump trong nhiệm kỳ hiện tại, và có thể chưa phải là điểm dừng.

Suốt một năm qua, Tối cao Tối cao gần như bật đèn xanh cho hầu hết chính sách của ông Trump. Tuy nhiên, trong bước ngoặt đáng chú ý hôm 20/2, các thẩm phán đã bác bỏ trụ cột quan trọng nhất trong chương trình kinh tế của ông: hệ thống thuế quan diện rộng được ban hành dựa trên Đạo luật Quyền lực Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA).

Những động thái này đánh dấu hiếm hoi việc Tối cao Pháp viện đứng về phía đối lập với chính quyền. Gần đây, khi xem xét nỗ lực cách chức Thống đốc Cục Dự trữ Liên bang Lisa Cook, Tòa tiếp tục phát đi tín hiệu hoài nghi.

Giới quan sát nhận định các động thái này có thể báo hiệu giai đoạn mới, căng thẳng hơn trong quan hệ giữa một tổng thống vốn không chấp nhận giới hạn quyền lực và một cơ quan tư pháp có nhiệm vụ kiềm chế sự lạm quyền của hành pháp và lập pháp.

Quốc hội "tăng ga"

Ngay ngày đầu trở lại Nhà Trắng, ông Trump đã ký loạt sắc lệnh gây tranh cãi, từ tuyên bố “tình trạng khẩn cấp năng lượng quốc gia” giữa lúc sản lượng dầu khí Mỹ lập kỷ lục và giá xăng xuống thấp, đến mô tả biên giới phía Nam rơi vào “xâm lược” và “hỗn loạn” dù số vụ vượt biên trái phép giảm sâu so với cuối nhiệm kỳ đầu của ông.

Dù bị cho là đẩy quyền khẩn cấp đi xa hơn các đời tổng thống hiện đại, việc tận dụng công cụ này không phải đặc quyền của riêng ông Trump. Trước đó, Tổng thống Joe Biden từng viện dẫn đại dịch Covid-19 để xóa khoảng 400 tỷ USD nợ sinh viên theo Đạo luật xóa nợ sinh viên (Heroes Act) năm 2003.

Giới chuyên gia cho rằng Quốc hội phải chia sẻ phần lớn trách nhiệm đối với tình trạng “vượt rào” của hành pháp. Theo Trung tâm Brennan (Đại học New York), cơ quan lập pháp đã trao cho tổng thống hơn 150 quyền lực đặc biệt có hiệu lực ngay khi ban bố tình trạng khẩn cấp, bao trùm từ y tế, môi trường, điều quân đến trưng dụng tài sản tư nhân.

Tổng thống Mỹ Donald Trump chào đón Chánh án John G. Roberts Jr. trong phiên họp chung của Quốc hội vào ngày 4/3/2025.

Dù từ lâu người ta thừa nhận tổng thống cần sự linh hoạt để ứng phó khủng hoảng, các nghị sĩ hai đảng cũng nhiều lần bày tỏ lo ngại về nguy cơ lạm dụng quyền lực khẩn cấp.

Nhằm siết lại khuôn khổ, năm 1976 Quốc hội thông qua Đạo luật Khẩn cấp Quốc gia, quy định tình trạng khẩn cấp phải được gia hạn hàng năm. Tuy nhiên, hơn một nửa trong số 91 tuyên bố kể từ đó vẫn còn hiệu lực. Cơ chế để Quốc hội hủy bỏ tuyên bố khẩn cấp sau này bị vô hiệu hóa bởi phán quyết năm 1983, khiến vai trò giám sát ngày càng suy yếu.

Trên thực tế, Quốc hội vẫn có thể cắt ngân sách hoặc tăng cường giám sát, nhưng kể từ khi ông Trump tái nhiệm, Quốc hội do đảng Cộng hòa kiểm soát hầu như không thể hiện quyết tâm rõ ràng.

Giáo sư Stephen I. Vladeck (Đại học Georgetown) nhận định nhiều thập niên “bất lực lập pháp” đã làm xói mòn thế cân bằng quyền lực suốt một năm qua. Khi Quốc hội tỏ ra nhu nhược trước tổng thống, xung đột giữa nhánh hành pháp và tư pháp có xu hướng gia tăng.

Chính vì vậy, dân biểu Chip Roy (Cộng hòa - Texas) cho rằng phán quyết mới nhất về thuế quan sẽ không đủ để giải quyết tận gốc vấn đề quyền lực hành pháp.

“Sự thật là chính Quốc hội đã tạo ra mớ hỗn độn này. Và Quốc hội phải là bên dọn dẹp”, ông nói trên Newsmax.

Tòa án Mỹ không còn nhượng bộ

Tại họp báo sau phán quyết của Tòa án Tối cao, ông Trump công kích các thẩm phán đã bỏ phiếu chống lại việc ông sử dụng quyền khẩn cấp để áp thuế, gọi họ là “bất trung” và “nỗi hổ thẹn của quốc gia”. Đây là ngôn từ gay gắt chưa từng được ông dùng với Tòa án Tối cao, dù trước đó ông và các cộng sự từng chỉ trích thẩm phán cấp dưới theo cách tương tự.

Dẫu vậy, ông khẳng định sẽ tôn trọng phán quyết và tìm cơ sở pháp lý khác để áp thuế.

Giới quan sát cho rằng thông điệp tiếp theo về mối quan hệ Nhà Trắng - Tòa án Tối cao có thể xuất hiện trong Thông điệp Liên bang sắp tới, sự kiện mà theo thông lệ một số thẩm phán sẽ tham dự.

Theo giáo sư Leah Litman (Đại học Michigan), nước Mỹ có thể đang chứng kiến mô thức quen thuộc: khi mức ủng hộ tổng thống suy giảm, Tòa án có xu hướng mạnh tay hơn.

Bà dẫn chứng các phán quyết bất lợi đối với Tổng thống George W. Bush liên quan đến tù nhân tại Guantánamo hay quyết định chống lại Tổng thống Harry S. Truman trong vụ quốc hữu hóa các nhà máy thép thập niên 1950 - đều diễn ra khi nhiệm kỳ của họ dần khép lại.

Dù ông Trump mới bước sang năm thứ hai của nhiệm kỳ cuối, tỷ lệ ủng hộ đã giảm đáng kể. Khảo sát Washington Post-ABC News-Ipsos gần đây cho thấy chỉ 34% người Mỹ tán thành cách ông xử lý vấn đề thuế quan, trong khi 64% phản đối.

Ông Trump tuyên bố áp thuế đối ứng diện rộng với các đối tác thương mại của Mỹ tại Nhà Trắng ngày 2/4.

Tuy nhiên, giới học giả cảnh báo không nên vội quy kết đây là sự “xoay trục chính trị” của một Tòa án có đa số bảo thủ. Nhiều tổ chức cánh hữu như Phòng Thương mại Mỹ hay Viện Cato cũng phản đối chính sách thuế nhập khẩu.

Một yếu tố khác nằm ở quy trình tố tụng. Năm ngoái, các chiến thắng của ông Trump chủ yếu đến từ “danh mục khẩn cấp” - những quyết định tạm thời nhằm duy trì nguyên trạng pháp lý khi vụ việc còn ở cấp dưới. Nay, Tòa án bắt đầu đưa ra phán quyết cuối cùng về tính hợp pháp thực chất của các sáng kiến lớn.

Trong thời gian tới, Tòa án Tối cao sẽ xem xét việc sa thải một thống đốc Cục Dự trữ Liên bang và đề xuất chấm dứt quyền công dân theo nơi sinh - những hồ sơ có thể gây thêm bất lợi cho Nhà Trắng.

Ngược lại, vụ việc về quyền cách chức lãnh đạo các cơ quan độc lập có thể mở đường cho một cuộc tái cấu trúc sâu rộng bộ máy liên bang, nơi ông Trump được dự đoán có nhiều cơ hội thắng.

Các kết quả sắp tới sẽ tác động mạnh đến thế cân bằng quyền lực giữa các nhánh chính quyền và định hình mức độ thành công của chiến lược hành pháp táo bạo mà ông Trump theo đuổi.

“Cây gậy và củ cà rốt” của Tòa án Tối cao

Một số học giả nhận định Tòa đang áp dụng chiến lược “cây gậy và củ cà rốt”. “Củ cà rốt” là những phán quyết có lợi cho Nhà Trắng, như việc cho phép cải tổ cơ quan liên bang hay sa thải hàng loạt. “Cây gậy” là các quyết định về thuế quan, khả năng bác bỏ kế hoạch chấm dứt quyền công dân theo nơi sinh hoặc can thiệp vào Fed.

Năm ngoái, nhiều hồ sơ nhạy cảm, từ Vệ binh Quốc gia đến Fed, từng bị trì hoãn. Nay, Tòa buộc phải đưa ra phán quyết dứt điểm.

Trong giai đoạn đầu nhiệm kỳ, với đa số bảo thủ chi phối, Tòa đã ủng hộ chính quyền trong 20 vụ khẩn cấp, chỉ bốn lần bác bỏ, qua đó cho phép thu hẹp bảo vệ trục xuất, cấm quân nhân chuyển giới, cắt giảm Bộ Giáo dục, đóng băng viện trợ và mở quyền truy cập dữ liệu cho cơ quan DOGE.

Giới quan sát cho rằng phán quyết của Tòa án về thuế quan và triển khai Vệ binh Quốc gia là "cây gậy" dành cho Nhà Trắng.

Chuỗi thắng lợi này khiến phe Dân chủ cáo buộc Tòa “đóng dấu cao su” cho chính sách của Nhà Trắng. Trong một ý kiến phản đối, Thẩm phán Ketanji Brown Jackson thậm chí ví cách lập luận của đa số như trò “Calvinball” trong loạt truyện tranh Calvin and Hobbes: luật chơi thay đổi tùy ý, và “chính quyền này luôn thắng”.

Tuy vậy, giáo sư John Mikhail (Đại học Georgetown) cho rằng nhiều phán quyết không hẳn là “chiến thắng cá nhân” của ông Trump, mà phản ánh lập trường pháp lý bảo thủ vốn đã tồn tại từ trước. Ngược lại, các hồ sơ như quyền công dân theo nơi sinh có thể khiến ông Trump gặp khó.

Câu hỏi lớn còn lại là phản ứng của ông Trump trước các phán quyết bất lợi. Sau khi Tòa bỏ phiếu 6-3 kết luận ông không có thẩm quyền theo IEEPA để áp thuế diện rộng, ông đã chỉ trích gay gắt, thậm chí nói hai thẩm phán do mình bổ nhiệm khiến gia đình họ “xấu hổ”.

Dù từng có lo ngại về nguy cơ ông thách thức Tòa, nhiều học giả cho rằng kịch bản khủng hoảng hiến pháp khó xảy ra. Trong vụ Vệ binh Quốc gia, ông đã tuân thủ khi Tòa yêu cầu chỉ được liên bang hóa lực lượng trong “hoàn cảnh đặc biệt”, sau đó rút kế hoạch triển khai.

Giới phân tích nhận định, dù có thể tiếp tục công kích bằng lời lẽ mạnh mẽ, ông Trump khó có lợi nếu công khai thách thức Tòa án Tối cao, nhất là khi thực tế cho thấy ông vẫn thắng nhiều hơn thua tại cơ quan quyền lực tư pháp cao nhất nước Mỹ này.

Phương Linh

Ảnh: Washington Post