Vì sao Trung Quốc tin có thể thành cường quốc toán học trong 10 năm tới?

Chia sẻ với Yicai bên lề Đại hội Toán học Trung Quốc quốc tế lần thứ 10 (ICCM) diễn ra tại Thượng Hải, Giáo sư Khâu Thành Đồng cho biết cộng đồng toán học Trung Quốc đã phát triển mạnh mẽ và đa dạng ở nhiều lĩnh vực như lý thuyết số, đại số và hình học. Ông nhớ lại cách đây 28 năm khi ICCM được thành lập, các nhà toán học Trung Quốc mới chỉ hoạt động trong một vài chuyên ngành hẹp.

Tại kỳ ICCM năm nay (diễn ra từ ngày 3-7/1), ba nhà toán học Trung Quốc đã được trao vinh dự cao nhất là Huy chương Vàng Toán học ICCM.

Một trong số đó là Wang Hong, giáo sư tại Viện Khoa học Toán học Courant thuộc Đại học New York (Mỹ). Tháng 2/2025, bà cùng các cộng sự công bố đã giải được bài toán hình học cổ điển mang tên Kakeya Conjecture (giả thuyết Kakeya). Thành tựu này giúp bà, ở tuổi 35, trở thành một trong những ứng viên sáng giá cho Huy chương Fields 2026.

Giáo sư Khâu Thành Đồng tại Cuộc thi Toán sinh viên ở Bắc Kinh (Trung Quốc). Ảnh: Tân Hoa Xã

Quy trình tuyển chọn Huy chương Fields năm nay đã bắt đầu từ mùa thu năm ngoái và kết quả dự kiến công bố vào tháng 2 tới. Theo ông, cuộc cạnh tranh năm nay rất quyết liệt.

“Wang có cơ hội lớn, nhưng việc so sánh các kết quả nghiên cứu ở những lĩnh vực khác nhau là điều không dễ. Quá trình đánh giá cũng mang yếu tố chủ quan nhất định. Kết quả cuối cùng vẫn phải chờ”, ông nói.

Nền tảng đang được xây dựng từ sớm

Giáo sư Khâu Thành Đồng cho rằng Trung Quốc không thiếu tài năng trẻ. Ở độ tuổi khoảng 12, nhiều học sinh Trung Quốc thể hiện năng lực toán học không thua kém bạn bè đồng trang lứa tại Mỹ hay bất kỳ quốc gia nào khác.

Tuy nhiên, ông chỉ ra một nghịch lý: Khi bước vào bậc trung học phổ thông, nhiều học sinh bị cuốn vào mô hình giáo dục nặng về thi cử - nơi chỉ có một đáp án đúng. Cách đào tạo này giúp các em tìm lời giải tối ưu trong khuôn khổ có sẵn, nhưng lại hạn chế khả năng đặt câu hỏi mới hoặc khám phá hướng đi khác biệt.

Theo People's Daily Online, không chỉ dừng ở nhận định, ông Khâu Thành Đồng nhiều năm qua đã trực tiếp tham gia xây dựng hệ sinh thái phát hiện và bồi dưỡng nhân tài. Từ năm 2010, ông khởi xướng nhiều giải thưởng và cuộc thi dành cho sinh viên, học sinh. Cuộc thi Toán sinh viên Khâu Thành Đồng đã thu hút hàng chục nghìn thí sinh toàn cầu; riêng kỳ thứ 12 có hơn 1.500 sinh viên từ 315 trường đại học tham dự. Gần một nửa trong số 700 người đoạt giải tiếp tục học hoặc nghiên cứu tại các trường hàng đầu như Thanh Hoa, Harvard hay Yale.

Đầu năm 2021, Đại học Thanh Hoa cũng triển khai Chương trình Bồi dưỡng Nhân tài Toán học Khâu Thành Đồng, cho phép tuyển chọn trực tiếp học sinh xuất sắc từ bậc trung học để đào tạo chuyên sâu. Dù từng gây tranh luận, ông bảo vệ quan điểm rằng việc để học sinh trẻ được học trực tiếp với các nhà toán học hàng đầu là yếu tố then chốt nếu muốn đào tạo lớp học giả đẳng cấp thế giới.

“Chúng ta cần nuôi dưỡng khát vọng vươn tới đỉnh cao khoa học ngay từ sớm”, ông nói.

Toán học - nền móng của khoa học và AI

Sinh ra tại Quảng Đông, ông Khâu Thành Đồng nhận bằng tiến sĩ tại Đại học California, Berkeley (Mỹ) năm 1971 và trở thành giáo sư tại Đại học Harvard từ năm 1987 đến năm 2022. Năm 1982, ở tuổi 33, ông trở thành người Mỹ gốc Hoa đầu tiên giành Huy chương Fields.

Tháng 4/2022, sau gần nửa thế kỷ ở Mỹ, ông quyết định về nước cống hiến ở tuổi 73. Từ đó đến nay, ông giữ chức Viện trưởng Học viện Cầu Chân trực thuộc Đại học Thanh Hoa. Ngoài ra, ông còn đảm nhận vai trò là chủ nhiệm Trung tâm Khoa học Toán học Khâu Thành Đồng (tiền thân là Trung tâm Khoa học Toán học Đại học Thanh Hoa).

Theo Giáo sư Khâu Thành Đồng, một quốc gia nếu không có nền tảng toán học vững chắc sẽ khó có thể đạt được sự phát triển bền vững về khoa học và công nghệ. Quan điểm này cũng được ông nhắc lại khi nói về trí tuệ nhân tạo (AI).

Theo ông, AI không thể thay thế các nhà toán học. Ngược lại, để vượt qua giới hạn về năng lượng và năng lực tính toán, AI sẽ phải dựa vào những đột phá toán học nền tảng.

“Điều thực sự thúc đẩy khoa học tiến lên luôn là bước nhảy vọt về nhận thức - tức là sự tái định nghĩa bản chất của một vấn đề”, ông nói. Theo ông, những thành tựu toán học đỉnh cao không đơn thuần là tìm ra đáp án tối ưu từ kho dữ liệu sẵn có, mà là mở ra cách nhìn hoàn toàn mới.

Với nền tảng nhân lực trẻ đang dần được bồi dưỡng, cùng sự đầu tư ngày càng lớn vào nghiên cứu cơ bản, ông Khâu Thành Đồng tin rằng mục tiêu trở thành cường quốc toán học toàn cầu của Trung Quốc trong thập kỷ tới không phải là điều xa vời.

Hoàng Linh