Vì sao Ukraine đưa trực thăng trinh sát hạt nhân hiếm hoi trở lại tiền tuyến?

Từ trinh sát hạt nhân đến phương tiện chiến đấu hiện đại

Trong số nhiều phiên bản được triển khai, Mi-24RKhR của Ukraine nổi bật các đặc tính riêng. Phiên bản Hind này được phát triển trong thời Chiến tranh Lạnh để thực hiện nhiệm vụ trinh sát hạt nhân, sinh học và hóa học (NBC). Nó được quan tâm nhiều hơn kể từ sau thảm họa hạt nhân Chernobyl.

Binh sỹ Ukraien triển khai trực thăng thực hiện nhiệm vụ chiến đấu tại Kherson. Ảnh: Reuters

Tính đến tháng 2/2022, Không quân Ukraine ước tính có khoảng 34 chiếc Mi-24 đang hoạt động, trong tổng số gần 100 trực thăng, phần lớn là các máy bay vận tải Mi-8 Hip. Ở giai đoạn đầu cuộc xung đột, Kiev chịu tổn thất rất nặng nề, số lượng trực thăng của nước này giảm xuống còn khoảng 40 chiếc vào tháng 10/2022.

Khi xung đột bùng phát, phi đội trực thăng tấn công Mi-24 của Không quân Ukraine chủ yếu là các biến thể Mi-24P Hind-F được trang bị pháo cố định 30 mm và Mi-24V Hind-E sử dụng súng máy bốn nòng cỡ 12,7 mm đặc trưng lắp trong tháp pháo dưới mũi. Bên cạnh đó, Ukraine cũng vận hành với số lượng hạn chế phiên bản Mi-24VP, một biến thể cải tiến của Hind-E, tích hợp pháo đôi 23 mm có hỏa lực mạnh hơn được gắn trên giá đỡ linh hoạt ở phần đầu.

Ukraine đồng thời tiến hành hiện đại hóa một số trực thăng Mi-24P lên chuẩn Mi-24PU1. Biến thể này được nâng cấp động cơ, tích hợp các hệ thống tự vệ mới nhằm đối phó với tên lửa dẫn đường hồng ngoại, cùng thiết bị chỉ thị mục tiêu cải tiến, giúp tăng độ chính xác khi tác chiến ban đêm. Ngoài ra, Mi-24PU1 còn được trang bị hệ thống định vị GPS Garmin, hệ thống thông tin liên lạc buồng lái nâng cấp và mũ bay do Ba Lan sản xuất, tích hợp thiết bị nhìn đêm.

Tuy nhiên, biến thể đặc biệt và ít được biết đến nhất trong biên chế Ukraine là Mi-24RKhR, còn gọi là Mi-24R (viết tắt của Razvedchik, tiếng Nga nghĩa là “trinh sát”), được NATO định danh là Hind-G1. Được phát triển trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, Hind-G1 là phiên bản trinh sát hạt nhân, sinh học và hóa học (NBC) chuyên dụng của Mi-24, với nguyên mẫu đầu tiên được bay thử vào năm 1978. Đặc điểm nhận dạng nổi bật của biến thể này là các thiết bị lấy mẫu dạng kẹp gắn ở đầu cánh phụ. Những “cánh tay kẹp” này cho phép thu thập mẫu vật trên mặt đất để phục vụ phân tích khoa học, một nhiệm vụ có ý nghĩa chiến lược trong kịch bản tác chiến trên chiến trường bị ô nhiễm hạt nhân, sinh học hoặc hóa học - mối lo ngại thường trực trong thời kỳ đối đầu giữa Khối Hiệp ước Warsaw và NATO.

Trong vai trò này, Hind-G1 được phát triển thay thế trực thăng Mi-8VD, vốn được sử dụng cho nhiệm vụ trinh sát phóng xạ từ giữa thập niên 1970, cũng như mẫu Mi-2RKhR ra đời sớm hơn cho nhiệm vụ trinh sát phóng xạ và hóa học.

Vai trò mới trên chiến trường Ukraine

Một số báo cáo cho rằng trong quá trình cải tiến, Hind-G1 đã bị loại bỏ nhiều hệ thống vũ khí. Tuy nhiên, nhận định này không hoàn toàn chính xác. Dù không còn khả năng mang tên lửa chống tăng dẫn đường - vốn là trang bị tiêu chuẩn trên hai đầu cánh phụ của Mi-24, biến thể này vẫn giữ lại súng máy 4 nòng 12,7 mm ở mũi, đồng thời có thể mang các cụm phóng rocket và những loại vũ khí không dẫn đường khác dưới cánh phụ.

Để tăng khả năng bảo vệ trong môi trường ô nhiễm hạt nhân, sinh học và hóa học (NBC), trực thăng Hind-G1 được cải tiến với hệ thống làm kín cabin và trang bị thiết bị lọc không khí chuyên dụng. Phi hành đoàn còn được bảo vệ khỏi phóng xạ nhờ các tấm chì bổ sung gắn trên thân máy bay. Theo cấu hình tiêu chuẩn, tổ lái 4 người được trang bị thêm bình oxy, mặt nạ phòng độc và bộ đồ bảo hộ chuyên dụng. Ngoài ra, Hind-G1 còn có một số khác biệt về mặt cấu trúc so với các phiên bản Mi-24 tiêu chuẩn. Đáng chú ý nhất là thiết kế cửa sổ cabin được thay đổi, trong đó cửa sổ quan sát dạng dài và lồi được lắp đặt thay cho hai cửa sổ vuông nhỏ hơn ở cửa khoang chở hàng bên phải, nhằm cải thiện khả năng quan sát trong quá trình thực hiện nhiệm vụ trinh sát đặc thù.

Để phục vụ nhiệm vụ phân tích hạt nhân, sinh học và hóa học (NBC), trực thăng Hind-G1 được thiết kế để hạ cánh tại khu vực cần khảo sát, sau đó các “cánh tay gắp” sẽ được triển khai chạm xuống mặt đất. Mỗi cánh tay gắp gồm ba đầu dò nhỏ gắn ở cuối một cơ cấu cơ khí có khớp nối, cho phép thu thập tối đa sáu mẫu đất trong một lần triển khai.

Bên trong khoang chở hàng của trực thăng bố trí hai trạm làm việc dành cho người điều khiển. Một trạm được trang bị bảng điều khiển chuyên dụng để xử lý dữ liệu thu thập trong quá trình phân tích, sau đó chuyển đổi kết quả thành các thông điệp được mã hóa. Người điều khiển thứ hai, giữ vai trò trưởng nhóm, có trách nhiệm truyền các thông điệp này tới các sở chỉ huy và các đơn vị mặt đất liên quan.

Theo các tài liệu công khai, tổng cộng có 152 chiếc Hind-G1 được sản xuất trong giai đoạn từ năm 1983 đến 1989. Loại trực thăng này từng được biên chế cho các đơn vị Liên Xô để đối đầu với lực lượng NATO trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh. Hind-G1 được phân bổ cho các phi đội trực thăng chiến đấu và kiểm soát độc lập, trực thuộc các trung đoàn hoặc quân đoàn. Mỗi phi đội thường vận hành một cặp Hind-G1, cùng với một cặp Mi-24K Hind-G2 - một biến thể chuyên dụng khác, đảm nhiệm nhiệm vụ trinh sát pháo binh.

Hind-G1 lần đầu tiên được công chúng biết đến rộng rãi trong chiến dịch khắc phục hậu quả thảm họa hạt nhân Chernobyl tại Ukraine vào tháng 4/1986. Trong chiến dịch này, trực thăng được sử dụng để đo mức độ phóng xạ, song những chiếc hoạt động gần Lò phản ứng số 4 bị phá hủy gần như chắc chắn đã phải loại biên do nhiễm phóng xạ nghiêm trọng.

Dù vậy, một số chiếc Hind-G1 vẫn tồn tại sau khi Liên Xô tan rã và tiếp tục được sử dụng tại Nga, Ukraine, cũng như Armenia và Belarus. Mặc dù không còn đảm nhiệm vai trò trinh sát, việc giữ vũ khí gắn phần mũi, khả năng mang rocket và tên lửa, cùng khoang chở tối đa 8 binh sĩ, giúp chúng tiếp tục được sử dụng trong các nhiệm vụ chiến đấu thông thường.

Ukraine được cho là đã mất ít nhất 11 chiếc Hind kể từ khi cuộc xung đột với Nga nổ ra. Tuy nhiên, nước này đã nhận thêm trực thăng Hind từ Cộng hòa Séc, Bắc Macedonia và Ba Lan, dù một phần trong số này được dùng làm nguồn phụ tùng thay thế hơn là đưa vào biên chế tác chiến. Bên cạnh đó, các trực thăng Mi-24 của Ukraine cũng đã được cải tiến để có khả năng phóng tên lửa Hydra 70 mm do Mỹ cung cấp.

Kể từ năm 2022, ít nhất hai chiếc Hind-G1 đã được ghi nhận đang phục vụ trong biên chế Ukraine. Trong cấu hình hiện nay, trực thăng Hind-G1 đã được tháo bỏ hệ thống lấy mẫu NBC. Dù không còn bộ càng gắp cơ khí đặc trưng, Hind-G1 của Ukraine vẫn được đánh giá là một nền tảng trực thăng chiến đấu hiệu quả, tiếp tục phát huy vai trò trong các nhiệm vụ tác chiến cổ điển trên chiến trường hiện đại.

Hồng Anh/VOV.VN (Tổng hợp)