Vì sao xây thêm nhà máy lọc dầu không giúp Mỹ hạ giá xăng?

“Tổng thống Trump cùng toàn bộ đội ngũ phụ trách năng lượng sẽ tiếp tục ủng hộ việc mở cửa trở lại các nhà máy lọc dầu đã đóng cửa, mở rộng công suất các cơ sở hiện có và xây dựng thêm nhà máy mới nhằm giảm chi phí cũng như tăng cường an ninh quốc gia”, người phát ngôn Nhà Trắng Taylor Rogers nói với CNN.

Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng bổ sung công suất lọc dầu khó giúp giá nhiên liệu giảm trong ngắn hạn, trong khi hiệu quả về dài hạn cũng chưa chắc chắn.

Giá xăng vẫn duy trì ở mức cao kể từ khi cuộc chiến tại Iran nổ ra và đang ở mức cao nhất từng được ghi nhận trong tháng 9. Ảnh: Getty Images.

Kể từ năm 1977, Mỹ chưa từng xây mới một nhà máy lọc dầu quy mô lớn nào, số cơ sở đang hoạt động hiện chỉ còn bằng một nửa so với năm 1982. Ngay cả khi các dự án mới được triển khai ngay lập tức, thị trường cũng phải mất nhiều năm mới có thêm nguồn cung xăng dầu đủ lớn để tác động đáng kể tới giá.

Ở chiều ngược lại, các tập đoàn dầu khí Mỹ cũng không mấy mặn mà rót vốn. Dù đang hưởng biên lợi nhuận lọc dầu ở mức cao, giới doanh nghiệp đều hiểu rằng cơn khát nguồn cung hiện nay chủ yếu bắt nguồn từ các cú sốc địa chính trị mang tính thời điểm – yếu tố khó có thể kéo dài đủ lâu để bảo đảm khả năng thu hồi những khoản đầu tư trị giá hàng tỷ USD.

“Tình hình tại Eo biển Hormuz sẽ ra sao trong bốn hay năm năm tới?”, John Auers, Giám đốc tiếp thị mảng nhiên liệu tinh chế tại Novi Labs, đặt câu hỏi. Theo ông, khi Hormuz thông suốt trở lại và các nhà máy lọc dầu Nga phục hồi, những biến động hiện tại có thể không còn đủ sức thuyết phục doanh nghiệp đầu tư vào các dự án lớn.

Xung đột làm thu hẹp nguồn cung lọc dầu

Tình trạng thiếu công suất lọc dầu trên toàn cầu, chứ không chỉ tại Mỹ, đang là một trong những nguyên nhân chính đẩy giá nhiên liệu tăng mạnh. Yếu tố này thậm chí có thể tác động lớn hơn việc xung đột liên quan đến Iran làm gián đoạn dòng dầu thô qua Eo biển Hormuz.

“Trong 35 năm làm việc trong ngành lọc dầu, tôi thường chỉ thấy tình trạng dư thừa nguồn cung. Nhưng hiện nay chúng ta đang đối mặt với sự hạn chế về công suất lọc dầu”, Darren Woods, CEO ExxonMobil, nói với CNBC. Theo ông, giá bán lẻ hiện được quyết định nhiều bởi cung - cầu đối với sản phẩm lọc dầu, thay vì chỉ phụ thuộc vào giá dầu thô.

Các nhà máy lọc dầu tại Trung Đông và Nga đã bị hư hại do các cuộc tấn công quân sự. Nga, vốn là một trong những nước xuất khẩu nhiên liệu tinh chế lớn, nay trở thành nước nhập khẩu ròng do thiếu hụt nguồn cung trong nước. Trong khi đó, các cơ sở còn hoạt động tại Vịnh Ba Tư cũng gặp khó khăn khi xuất khẩu do vận tải biển bị gián đoạn.

Theo ông Auers, vấn đề không nằm ở mức giảm tương đối nhỏ của công suất lọc dầu Mỹ những năm gần đây. Thị trường toàn cầu đã mất khoảng 2 triệu thùng nhiên liệu/ngày từ nguồn cung của Nga và Trung Đông - một cú hụt lớn trong bối cảnh nguồn cung vốn đã khan hiếm.

Giá dầu thô gần đây đã vượt 100 USD/thùng. Tuy nhiên, giá sản phẩm lọc dầu tăng mạnh hơn, đẩy biên lợi nhuận của các nhà máy Mỹ lên mức kỷ lục.

Tom Kloza, chuyên gia phân tích dầu khí độc lập kiêm cố vấn cho Gulf Oil, cho biết các nhà máy lọc dầu Mỹ hiện thu khoảng 100 USD/thùng đối với diesel và 40-50 USD/thùng đối với xăng. “Những con số này không chỉ vượt khỏi biểu đồ thông thường mà còn cao đến mức không tưởng”, ông nhận xét.

Biên lợi nhuận cao thúc đẩy các nhà máy vận hành gần tối đa công suất. Theo EIA, công suất lọc dầu của Mỹ đã được khai thác gần 100% trong năm nay.

ExxonMobil thậm chí trì hoãn một số hoạt động bảo trì để duy trì sản lượng và lợi nhuận. Công ty ghi nhận lợi nhuận 14,5 tỷ USD trong quý II, hơn gấp đôi cùng kỳ năm trước. Tuy nhiên, việc trì hoãn bảo dưỡng không thể kéo dài mà không ảnh hưởng đến độ an toàn và độ tin cậy của nhà máy.

“Mức công suất vận hành hiện tại không thể duy trì trong dài hạn”, ông Woods nói. Ông Auers dự báo các nhà máy sẽ phải quay lại hoạt động bảo trì vào cuối năm, khiến nguồn cung giảm và tạo thêm áp lực lên giá nhiên liệu.

Công suất giảm nhưng chưa thiếu nhà máy

Dù số lượng nhà máy lọc dầu Mỹ giảm mạnh trong khoảng 45 năm qua, nước này vẫn có khả năng đáp ứng nhu cầu nhiên liệu nội địa từ các cơ sở hiện có.

Theo ông Auers, nhiều nhà máy đóng cửa là những cơ sở nhỏ, hiệu quả thấp và khó cạnh tranh. Trong khi đó, công nghệ được cải thiện, năng suất tăng và các nhà máy còn hoạt động được mở rộng đã giúp tổng công suất lọc dầu tăng lên.

EIA cho biết sản lượng lọc dầu của Mỹ tăng 16% từ năm 1999 lên mức kỷ lục 18,6 triệu thùng/ngày vào năm 2019. Kể từ đó, sản lượng chỉ giảm khoảng 3%. Trong khi đó, nhu cầu xăng có xu hướng giảm nhờ phương tiện tiết kiệm nhiên liệu hơn, xe điện phát triển và làm việc từ xa phổ biến hơn.

Đây là lý do đầu tư vào nhà máy mới trở thành bài toán khó. Doanh nghiệp phải bỏ ra hàng tỷ USD nhưng không thể chắc chắn nhu cầu nhiên liệu sẽ duy trì ở mức đủ cao trong nhiều thập kỷ.

Giá xăng Mỹ đã tăng mạnh sau khi xung đột Ukraine bùng phát và duy trì ở mức cao, với tốc độ tăng vượt xa giá dầu thô. Theo AAA, giá xăng trung bình toàn quốc vào ngày 12/9 đạt 4,31 USD/gallon, mức cao kỷ lục đối với tháng 9. Giá diesel cũng lần đầu vượt 6 USD/gallon, trong khi nhiên liệu máy bay lên mức cao nhất kể từ tháng 4.

Nhưng việc xây thêm nhà máy không thể giải quyết tình trạng này trong vài tháng hay một năm. Theo ông Auers, riêng việc mở rộng đáng kể các cơ sở hiện có đã cần ít nhất 3 năm. Với một nhà máy mới, thời gian có thể kéo dài hơn.

Ngay cả khi hoàn tất thiết kế và quy trình đánh giá tác động môi trường, một dự án vẫn có thể mất thêm 4-5 năm trước khi bắt đầu sản xuất. Đến lúc đó, thị trường năng lượng có thể đã thay đổi đáng kể.

Quan trọng hơn, công suất mới phải được duy trì trong nhiều thập kỷ mới có thể giúp doanh nghiệp thu hồi vốn. Trong khi đó, nhu cầu nhiên liệu tại Mỹ ngày càng khó dự đoán và các quy định cũng có thể thay đổi.

Tom Kloza cho rằng nếu loại trừ giai đoạn đại dịch, nhu cầu xăng dầu trong mùa hè năm nay có thể xuống mức thấp nhất kể từ năm 2001. Theo ông, Bắc Mỹ vẫn là khu vực hấp dẫn đối với ngành lọc dầu trong 5-10 năm tới, nhưng triển vọng sau đó rất khó xác định.

Vì vậy, các doanh nghiệp dầu khí có xu hướng ưu tiên những khoản đầu tư mang lại lợi ích rõ ràng hơn. Thay vì xây nhà máy lọc dầu mới, họ có thể đầu tư vào thăm dò, đường ống, mua lại cổ phiếu hoặc trả cổ tức.

Ngay cả Marathon và Phillips 66, dù vẫn tái đầu tư lợi nhuận vào hoạt động kinh doanh, cũng tập trung phần lớn chi tiêu vốn vào mảng trung nguồn như hệ thống đường ống thay vì lọc dầu. Theo ông Auers, đây cũng là lĩnh vực được Phố Wall khuyến khích.

Như vậy, việc Mỹ có ít nhà máy lọc dầu hơn trước không đồng nghĩa với việc nước này chỉ cần xây thêm cơ sở để kéo giá xăng xuống. Vấn đề hiện tại nằm ở sự thiếu hụt công suất lọc dầu trên toàn cầu, các cú sốc địa chính trị và triển vọng nhu cầu nhiên liệu.

Một nhà máy mới, ngay cả khi được khởi công hôm nay, cũng không thể giải quyết tình trạng thiếu hụt trong ngắn hạn. Với chi phí đầu tư lớn, thời gian xây dựng kéo dài và nhu cầu nhiên liệu thay đổi, các doanh nghiệp có rất ít động lực để đặt cược hàng tỷ USD vào một giải pháp chỉ nhằm ứng phó với cú sốc giá hiện tại.