Việt Nam làm chủ công nghệ sản xuất tế bào gốc, từ phân lập đến nuôi cấy, tăng sinh
Giáo sư Nguyễn Thanh Liêm cho hay sau 10 năm nghiên cứu, Viện đã lựa chọn được những bệnh lý mà theo đánh giá có khả năng đáp ứng tốt nhất với liệu pháp tế bào gốc.

Lấy mẫu kiểm tra chất lượng tế bào. (Ảnh: PV/Vietnam+)
Trên thế giới, ứng dụng của tế bào gốc trong y học ngày càng mở rộng. Đã có gần 80 bệnh thuộc các lĩnh vực thần kinh, tim mạch, tiểu đường, tái tạo biểu mô và da, chấn thương chỉnh hình, bệnh máu, gan, ung thư... đang được điều trị bằng liệu pháp tế bào gốc.
Viện Nghiên cứu Tế bào gốc và Công nghệ gen Vinmec (thuộc hệ thống Y tế Vinmec-Đại học Vinuni), 10 năm qua hoạt động với nhiều nghiên cứu ứng dụng trong lĩnh vực tế bào gốc với nhiều kết quả ghi nhận. Giáo sư Nguyễn Thanh Liêm - Viện trưởng Viện Nghiên cứu tế bào gốc & công nghệ gene Vinmec đã có những chia sẻ với Phóng viên VietnamPlus về những thành tựu trong suốt thời gian qua.
Phải tự đi bằng đôi chân của mình
- Sau gần 10 năm nghiên cứu, những thành tựu nổi bật nhất mà Vinmec đã đạt được trong lĩnh vực tế bào gốc là gì, thưa Giáo sư?
Giáo sư Nguyễn Thanh Liêm: Sau gần 10 năm, chúng tôi đã đạt được những thành tựu hết sức quan trọng.
Thứ nhất, về công nghệ sản xuất tế bào, Vinmec đã hoàn toàn làm chủ công nghệ sản xuất tế bào gốc, từ khâu phân lập đến nuôi cấy, tăng sinh. Không chỉ một loại mà là nhiều loại tế bào gốc, bao gồm tế bào gốc từ mô mỡ, dây rốn, tủy răng sữa và tủy xương. Như vậy, có thể nói chúng ta đã làm chủ được các công nghệ nuôi cấy, sản xuất tế bào gốc từ nhiều nguồn khác nhau.
Đây là điều mà cách đây 10 năm chúng ta từng mơ ước. Bởi khi đó, chúng tôi đã liên hệ với các công ty nước ngoài để mua công nghệ nhưng không đơn vị nào chuyển giao. Lý do là ở nước ngoài, một vài nhà khoa học khi nghiên cứu ra quy trình nuôi cấy tế bào gốc thì họ đã bán đứt bản quyền đó cho các công ty sinh học, nên bản thân nhà khoa học không còn quyền bán cho các đơn vị khác.
Khi chúng tôi tìm đến các công ty nắm bản quyền để hỏi mua chuyển giao, họ kiên quyết không bán vì một bài toán kinh tế rất rõ ràng: họ giữ độc quyền công nghệ đó để tự sản xuất ra tế bào thương phẩm bán cho các nơi, hoặc để bệnh nhân đến trung tâm của họ điều trị. Hơn nữa, thời điểm đó rất ít nơi làm được nên họ giữ bí mật công nghệ tuyệt đối.
Trước sự bế tắc đó, chúng tôi quyết định phải tự đi bằng đôi chân của mình. Viện đã thu hút nhiều nhà khoa học trẻ người Việt từ các phòng lab nước ngoài trở về - họ đã được đào tạo bài bản và nắm được các nguyên lý, bí quyết kỹ thuật, từ đó cùng nhau tự nghiên cứu phát triển quy trình riêng của Vinmec. Vì vậy, chúng tôi đã tự nghiên cứu, phát triển và sản xuất thành công công nghệ sản xuất tế bào gốc.

Giáo sư Nguyễn Thanh Liêm. (Ảnh: PV/Vietnam+)
Về tế bào miễn dịch tự thân, từ 2018 đến nay, Vinmec đã điều trị bằng liệu pháp miễn dịch tự thân cho gần 500 lượt, cho 200 bệnh nhân ung thư có kết quả tốt, an toàn, cải thiện sức khỏe và đang mở rộng các loại ung thư như: não, xương, đại tràng, ung thư cổ tử cung…
Một thành tựu đặc biệt khác, bên cạnh tế bào gốc, chúng tôi đã làm chủ được công nghệ sản xuất tế bào miễn dịch CAR-T tại chỗ. Ngay cả ở nhiều nước phát triển, nhiều trung tâm vẫn phải lấy máu của bệnh nhân rồi gửi sang châu Âu hoặc Mỹ để nuôi cấy, sau đó vận chuyển trở lại để truyền cho bệnh nhân, với chi phí vô cùng đắt đỏ.
- Đối với các liệu pháp tế bào gốc, hiện nay Vinmec đã ứng dụng điều trị được những bệnh lý nào?
Giáo sư Nguyễn Thanh Liêm: Sau 10 năm nghiên cứu, chúng tôi đã lựa chọn được những bệnh lý mà theo đánh giá có khả năng đáp ứng tốt nhất với liệu pháp tế bào gốc.
Trước hết là liệu pháp tế bào gốc trong hỗ trợ điều trị tự kỷ. Trước đây, chúng ta còn rất phân vân về hiệu quả của phương pháp này. Tuy nhiên, sau khi thực hiện pha 1 và pha 2 đã khẳng định được hiệu quả của tế bào gốc trong hỗ trợ điều trị tự kỷ khi kết hợp với can thiệp giáo dục. Hiện nay, sau khi hoàn thành pha 1 và pha 2, chúng tôi đang triển khai dịch vụ thí điểm.
Một lĩnh vực khác là ứng dụng tế bào gốc trong điều trị bại não ở trẻ em do thiếu oxy não. Chúng tôi đã hoàn thành pha 1 và nhận thấy phương pháp này có hiệu quả tốt, hiện đang tiến hành pha 2. Dự kiến tháng 12 này, chúng tôi sẽ kết thúc giai đoạn pha 2 để có thể tổng kết kết quả. Tuy nhiên, qua những đánh giá bước đầu, chúng tôi nhận thấy phương pháp này có hiệu quả rất tốt. Rất nhiều bệnh nhân đã có những tiến bộ nổi bật về vận động và chất lượng sống.
Ngoài ra, còn có một số bệnh lý khác mà chúng tôi cũng đã hoàn thành pha 2, gồm bệnh phổi tắc nghẽn, đột quỵ, chấn thương sọ não và suy giảm sức khỏe ở người cao tuổi.
Thời gian sẽ là câu trả lời thuyết phục nhất
- Hiện nay trong cộng đồng nghiên cứu tế bào gốc tại Việt Nam vẫn còn những ý kiến chưa thực sự tin tưởng rằng Việt Nam có thể phát triển và làm chủ các công nghệ liên quan đến tế bào gốc. Một số nhà khoa học cũng cho rằng dư luận vẫn chưa thực sự tin tưởng vào phương pháp này trong điều trị bệnh. Giáo sư có thể chia sẻ quan điểm về vấn đề này?
Giáo sư Nguyễn Thanh Liêm: Tôi không muốn tranh luận mà chỉ xin trao đổi một số vấn đề. Với những nghiên cứu mới bao giờ cũng cần có thời gian. Trong giai đoạn đầu, những cái mới thường gặp phải sự phản đối quyết liệt. Đây là chuyện bình thường, không chỉ riêng trong lĩnh vực tế bào gốc mà với tất cả những lĩnh vực khác.

Vinmec đã hoàn toàn làm chủ công nghệ sản xuất tế bào gốc, từ khâu phân lập đến nuôi cấy, tăng sinh. (Ảnh: PV/Vietnam+)
Nếu như 10 năm trước, sự phản bác và chống đối vô cùng dữ dội thì đến nay, sau 10 năm, vẫn còn những ý kiến bất đồng, nhưng tôi không gọi đó là chống đối nữa, những bất đồng này đã giảm đi rất nhiều.
Tôi nhớ không chỉ có nghiên cứu tế bào gốc điều trị tự kỷ mà trước đó còn có nghiên cứu điều trị bại não. Khi ấy, cộng đồng những người quan tâm đến bệnh bại não trong nước, thậm chí cả ở nước ngoài, cũng có những phản ứng rất quyết liệt. Thậm chí, đã có những nhà khoa học Việt kiều đưa vấn đề lên các diễn đàn khoa học quốc tế.
Thời điểm đó, sự phản ứng thực sự rất quyết liệt nhưng hiện nay, tôi cho rằng những bất đồng đã giảm đi rất nhiều. Trước đây, đặc biệt là trong giới bác sỹ, không có nhiều người tin tưởng vào tế bào gốc. Nhưng hiện nay, số người tin tưởng đã nhiều hơn. Các nhà sinh học cũng vậy. Ngay cả các nhà tâm lý học, giáo dục học, những người trước đây từng phản đối, thì hiện nay mức độ phản đối cũng đã giảm.
Khi thực hiện nghiên cứu pha 2, chúng tôi đã hợp tác với một trung tâm can thiệp giáo dục. Chính các chuyên gia tại trung tâm là những người trực tiếp đánh giá kết quả sau khi thực hiện liệu pháp tế bào gốc. Những đánh giá đó đã góp phần tạo nên sự thuyết phục. Vì vậy, tôi nghĩ rằng những ý kiến bất đồng vẫn còn tồn tại, nhưng đó là điều bình thường.
Một điều quan trọng nữa là tế bào gốc cũng giống như bất kỳ loại thuốc nào, không có phương pháp điều trị nào là đa năng hay thần thánh. Điều quan trọng nhất là phải lựa chọn đúng chỉ định. Cần phải lựa chọn đúng chỉ định thì mới có thể thấy được hiệu quả của tế bào gốc. Còn nếu coi tế bào gốc là một phương pháp điều trị vạn năng, có thể chữa được tất cả mọi thứ thì tất nhiên sẽ không đúng.
- Trong chặng đường 10 năm qua, Vinmec đã đạt được những thành công nhất định. Vậy trong thời gian tới, Vinmec có định hướng gì để tiếp tục phát triển các liệu pháp tế bào gốc trong điều trị bệnh nhân?
Giáo sư Nguyễn Thanh Liêm: Trong thời gian tới, chúng tôi sẽ tập trung vào hai hướng chính.
Thứ nhất, tập trung nghiên cứu các chất tiết từ tế bào gốc, đặc biệt là ứng dụng trong điều trị các bệnh thoái hóa thần kinh, chẳng hạn như Alzheimer và Parkinson.

Thao tác nuôi cấy tế bào trong tủ an toàn sinh học. (Ảnh: PV/Vietnam+)
Thứ hai, chúng tôi sẽ kết hợp liệu pháp tế bào với công nghệ gene để có thể sản xuất các loại tế bào miễn dịch biến đổi gene khác nhau, phục vụ điều trị các bệnh ung thư máu và bắt đầu mở rộng sang điều trị các khối u đặc.
Mục tiêu làm chủ chuỗi công nghệ lõi sản xuất tế bào miễn dịch
- Sau gần 10 năm nghiên cứu, đội ngũ nghiên cứu của Vinmec đã có những bước phát triển như thế nào, thưa Giáo sư?
Giáo sư Nguyễn Thanh Liêm: Có thể nói, hiện nay chúng tôi rất vui vì sau gần 10 năm, đội ngũ của chúng tôi, từ các thầy thuốc, những người làm công tác lâm sàng vốn chưa có nhiều kinh nghiệm trong lĩnh vực này, đến nay đã tích lũy được rất nhiều kinh nghiệm.
Bên cạnh đó, chúng tôi đã thu hút được nhiều nhà khoa học trẻ, tài năng, được đào tạo bài bản và có năng lực rất tốt. Hiện nay, Viện nghiên cứu của tôi có 20 tiến sỹ. Đây có lẽ là một trong những viện nghiên cứu trong nước có số lượng tiến sĩ đông đảo nhất. Đặc biệt, tất cả đều được đào tạo tại các trường đại học tiên tiến ở nước ngoài.
Chúng tôi đang xây dựng một dự án rất lớn nhằm làm chủ chuỗi công nghệ lõi sản xuất tế bào miễn dịch biến đổi gen CAR-T, để điều trị cho nhiều loại ung thư máu và ung thư đặc. Đây là những công nghệ rất mới, phức tạp và sẽ gặp nhiều khó khăn. Tuy nhiên, tôi tin rằng các bạn trẻ trong đội ngũ nghiên cứu sẽ làm được.
Chúng tôi vẫn kỳ vọng luôn luôn là cơ sở y tế dẫn đầu của Việt Nam trong lĩnh vực nghiên cứu về tế bào gốc và tế bào CAR-T, sẽ phấn đấu để là đơn vị dẫn đầu trong khu vực và thuộc những đơn vị dẫn đầu ở trên thế giới.
Xin trân trọng cảm ơn Giáo sư Nguyễn Thanh Liêm!./.
