Việt Nam quyết liệt ngăn chặn hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ - Bài cuối: Kiến tạo văn hóa tôn trọng bản quyền trong nền kinh tế số

Bước ngoặt mạnh mẽ từ pháp luật hình sự

Ngày 15/5/2026, Cơ quan Cảnh sát điều tra, Bộ Công an đã khởi tố 5 vụ án hình sự về tội “Xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan” theo Điều 225 Bộ luật Hình sự, liên quan đến nhiều doanh nghiệp và đơn vị giải trí lớn. Đây là đợt xử lý hình sự quy mô lớn đầu tiên trong lĩnh vực bản quyền số tại Việt Nam, được triển khai sau Công điện 38/CĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường đấu tranh với hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Bộ Công an cho biết các vụ án tập trung vào hành vi khai thác, sử dụng trái phép tác phẩm âm nhạc, chương trình biểu diễn và nội dung số để kinh doanh, thu lợi bất hợp pháp.

Động thái của Bộ Công an không chỉ dừng ở xử lý các sai phạm đơn lẻ mà còn phát đi thông điệp rõ ràng: thời kỳ “xài chùa” nội dung sáng tạo, đặc biệt trong lĩnh vực âm nhạc và giải trí số, đang dần đi đến hồi kết. Trong nhiều năm, việc sử dụng tác phẩm âm nhạc không xin phép, không trả tác quyền từng tồn tại như một “vùng xám” dai dẳng của thị trường nội dung số Việt Nam. Các ca khúc bị khai thác trên sân khấu, livestream, video thương mại hay mạng xã hội để thu hút người xem, bán vé, tăng doanh thu quảng cáo mà không bảo đảm đầy đủ quyền lợi cho người sáng tạo.

Thực trạng này đã hình thành một “văn hóa xài chùa” nguy hiểm, khiến nhiều tác phẩm bị coi như tài nguyên miễn phí trên không gian mạng. Hậu quả không chỉ là thiệt hại kinh tế trực tiếp cho nghệ sĩ, nhạc sĩ, nhà sản xuất mà còn làm méo mó môi trường cạnh tranh của ngành công nghiệp sáng tạo. Những đơn vị nghiêm túc trả phí bản quyền phải gánh chi phí lớn hơn, trong khi các bên vi phạm lại dễ dàng tối đa hóa lợi nhuận từ chính tài sản trí tuệ của người khác.

Việc hàng loạt vụ án bị khởi tố hình sự theo Điều 225 Bộ luật Hình sự cho thấy cách nhìn về vi phạm bản quyền đã thay đổi đáng kể. Nếu trước đây, nhiều vụ việc thường chỉ dừng ở tranh chấp dân sự hoặc xử phạt hành chính, thì nay quyền sở hữu trí tuệ đang thực sự được nhìn nhận như một loại tài sản có giá trị kinh tế lớn, cần được bảo vệ bằng các biện pháp pháp lý nghiêm khắc hơn. Đây là bước chuyển quan trọng để xây dựng thị trường nội dung số lành mạnh và công bằng hơn.

Trong giới sáng tạo, nhiều ý kiến coi đây là tín hiệu tích cực. Nhạc sĩ Dương Cầm cho rằng việc các thương hiệu giải trí lớn bị xử lý là bài học đắt giá về nhận thức pháp luật, đồng thời mở ra cơ hội để ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển chuyên nghiệp hơn, nơi sở hữu trí tuệ được coi trọng như nền tảng cốt lõi. Nhiều nhạc sĩ, nhà sản xuất khác cũng bày tỏ sự đồng tình khi cho rằng cuối cùng quyền lợi của người sáng tạo đã được bảo vệ thực chất hơn sau nhiều năm bị xem nhẹ.

Ở góc độ truyền thông số, chuyên gia mạng xã hội Hiếu Orion (Trần Chí Hiếu) nhận định rằng, thời đại sử dụng âm nhạc miễn phí để kinh doanh đang dần chấm dứt khi các nền tảng lớn như TikTok, YouTube và Facebook đều siết chặt cơ chế kiểm soát bản quyền. Theo ông, các mô hình đêm nhạc cover, tụ điểm acoustic, livestream thương mại hay sản xuất nội dung số nếu tiếp tục khai thác âm nhạc trái phép sẽ đối mặt với rủi ro pháp lý ngày càng lớn. Hiếu Orion cho rằng đây là hồi chuông cảnh báo mạnh mẽ cho toàn bộ thị trường giải trí số, buộc các cá nhân và doanh nghiệp phải chuyển sang tư duy sử dụng nội dung hợp pháp, minh bạch và tôn trọng quyền tác giả nếu muốn phát triển bền vững.

Tuy nhiên, cùng với việc xử lý mạnh tay, thực tế cũng cho thấy hệ thống quản lý và khai thác bản quyền tại Việt Nam vẫn còn nhiều bất cập. Không ít nhà sản xuất phản ánh tình trạng chồng chéo giữa quyền tác giả và quyền sở hữu bản ghi, biểu phí thiếu thống nhất, quy trình xin phép phức tạp, thậm chí có trường hợp “đóng tiền vẫn bị đánh gậy bản quyền”. Điều này đặt ra yêu cầu không chỉ tăng cường chế tài mà còn cần hoàn thiện hệ thống quản lý tác quyền theo hướng minh bạch, đồng bộ và dễ tiếp cận hơn.

Loạt vụ khởi tố vừa qua vì thế không chỉ là chiến dịch pháp lý mà còn là dấu mốc cho thấy Việt Nam đang chuyển mạnh từ tư duy “hậu kiểm” sang chủ động bảo vệ tài sản trí tuệ trong nền kinh tế số. Đây là bước đi cần thiết để xây dựng ngành công nghiệp văn hóa hiện đại, nơi sáng tạo được tôn trọng, tài sản trí tuệ được bảo vệ và mọi hành vi trục lợi từ nội dung bất hợp pháp sẽ phải trả giá.

Sở hữu trí tuệ và văn hóa bản quyền, nền móng cho quốc gia sáng tạo

Theo bà Phạm Thị Kim Oanh, Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), Việt Nam đang bước vào giai đoạn siết chặt thực thi quyền tác giả, quyền liên quan với những thay đổi mạnh mẽ cả về pháp lý, công nghệ và phối hợp liên ngành. Đây không chỉ là bước hoàn thiện thể chế mà còn thể hiện quyết tâm chiến lược trong xây dựng môi trường sáng tạo minh bạch, văn minh, đủ sức bảo vệ tài sản trí tuệ trong nền kinh tế số.

Chủ các doanh nghiệp BH Media, Mây Sài Gòn, Lululola, 1900 Group, Giọng ca để đời bị khởi tố.
(Ảnh: Bộ Công an)

Việt Nam đã tham gia hầu hết các điều ước quốc tế quan trọng về bản quyền và tích hợp bảo hộ sở hữu trí tuệ trong toàn bộ các FTA lớn. Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2025 cùng Nghị định 134/2026 về tác phẩm có hỗ trợ AI đang tạo bước chuyển mạnh, giúp Việt Nam siết thực thi bản quyền, thích ứng nhanh hơn với thách thức công nghệ số.

Tuy nhiên, theo bà Oanh, dù hệ thống pháp lý ngày càng hoàn thiện, tình trạng vi phạm bản quyền trên môi trường số vẫn diễn biến phức tạp bởi đây là vấn đề toàn cầu. Trong bối cảnh đó, Công điện 38/CĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ được xem là chỉ đạo mang tính bước ngoặt nhằm thiết lập lại trật tự trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ.

Ngay sau Công điện, Cục Bản quyền tác giả đã khẩn trương triển khai kế hoạch kiểm tra, xử lý và tăng cường truyền thông nhằm nâng cao nhận thức xã hội về sử dụng nội dung có bản quyền. Điều này cho thấy chiến lược hiện nay không chỉ tập trung xử phạt mà còn hướng tới thay đổi nhận thức toàn xã hội.

Bảo vệ bản quyền đòi hỏi sự tham gia của toàn xã hội, từ doanh nghiệp, người dân đến cơ quan công quyền. Trong đó, ngành game được xác định là lĩnh vực trọng điểm nhằm vừa chống vi phạm, vừa thúc đẩy phát triển sản phẩm trí tuệ Việt. Theo bà Phạm Thị Kim Oanh, siết chặt xử lý vi phạm sẽ tạo nền tảng bền vững cho thị trường sáng tạo, bảo vệ người làm nghề và khuyến khích đầu tư dài hạn.

Theo định hướng của Chính phủ, Việt Nam cũng đang chuẩn bị xây dựng Luật Bản quyền tác giả độc lập, dự kiến trình Quốc hội vào giai đoạn 2027 - 2028. Luật mới được kỳ vọng sẽ làm rõ vai trò của các nền tảng trung gian, tăng cường thực thi trên môi trường mạng, giảm thủ tục hành chính, nâng cao minh bạch trong thu và phân phối tiền bản quyền, đồng thời thích ứng hiệu quả với sự phát triển nhanh chóng của AI.

Ở góc độ dài hạn, PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cho rằng, bảo vệ sở hữu trí tuệ không chỉ là thực thi pháp luật mà còn là lựa chọn chiến lược phát triển quốc gia. Trong nền kinh tế dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và công nghiệp văn hóa, muốn phát triển bằng trí tuệ thì trước tiên phải biết bảo vệ trí tuệ.

Theo ông, đằng sau mỗi sản phẩm trí tuệ là công sức, sinh kế và khát vọng của hàng triệu con người. Nếu bản quyền bị xem nhẹ, người sáng tạo không thể sống bằng nghề, doanh nghiệp không dám đầu tư dài hạn và nền kinh tế sáng tạo sẽ mất động lực phát triển. Một xã hội dễ dãi với nội dung lậu hay sao chép trái phép thực chất đang tự làm suy yếu năng lực cạnh tranh của chính mình.

Do đó, điều quan trọng nhất không chỉ nằm ở luật pháp mà còn ở việc xây dựng văn hóa sở hữu trí tuệ trong toàn xã hội.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, ở chiều sâu nhất, sở hữu trí tuệ là lựa chọn về con đường phát triển. Việt Nam phải lựa chọn trở thành quốc gia phát triển bằng tri thức, sáng tạo và văn hóa thay vì một thị trường dễ dãi với sao chép. Bảo vệ sở hữu trí tuệ hôm nay chính là bảo vệ trí tuệ Việt Nam, thương hiệu Việt Nam, sức sáng tạo Việt Nam và danh dự phát triển của đất nước. Khi mỗi tác phẩm, sáng chế, thương hiệu và sản phẩm văn hóa được bảo vệ công bằng, đó không chỉ là thực thi pháp luật mà còn là gieo nền móng niềm tin cho tương lai.

Bảo vệ bản quyền, suy cho cùng, không chỉ là xử lý những hành vi vi phạm trước mắt mà là kiến tạo nền móng phát triển dài hạn cho một quốc gia dựa trên tri thức, sáng tạo và công nghiệp văn hóa. Một quốc gia không thể trở nên hùng cường nếu xem nhẹ tài sản trí tuệ, cũng không thể xây dựng nền kinh tế hiện đại nếu để “văn hóa xài chùa” tiếp tục bào mòn động lực sáng tạo.

Xây dựng văn hóa tôn trọng bản quyền vì thế không chỉ là nhiệm vụ của cơ quan quản lý mà phải trở thành chuẩn mực chung của toàn xã hội, từ giáo dục, doanh nghiệp, người dân đến từng nền tảng công nghệ. Khi sáng tạo được trả giá xứng đáng, người làm nghề mới có động lực cống hiến, doanh nghiệp mới dám đầu tư dài hạn và quốc gia mới có thể hình thành hệ sinh thái công nghiệp văn hóa hiện đại. Trong kỷ nguyên số và AI, bảo vệ sở hữu trí tuệ càng trở thành yêu cầu sống còn để Việt Nam giữ vững năng lực cạnh tranh, bảo vệ trí tuệ Việt Nam và khẳng định vị thế quốc gia sáng tạo, văn minh, hội nhập sâu rộng trên bản đồ kinh tế tri thức toàn cầu.