Việt Nam trên hành trình Net Zero

Thách thức lớn nhất hiện nay nằm ở khả năng thực thi đồng bộ các mục tiêu chuyển đổi xanh trong điều kiện Việt Nam vẫn là nền kinh tế đang phát triển, với mức tiêu thụ điện và nhiên liệu ngày càng tăng. Quá trình chuyển dịch năng lượng vì vậy phải đồng thời giải quyết hai yêu cầu quan trọng là giảm phát thải khí nhà kính nhưng vẫn phải bảo đảm đủ nguồn cung năng lượng ổn định cho sản xuất và sinh hoạt.

Trong nhiều năm qua, năng lượng hóa thạch vẫn giữ vai trò trụ cột trong hệ thống năng lượng Việt Nam. Than đá, dầu khí và nhiệt điện khí hiện vẫn chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu nguồn điện quốc gia, góp phần bảo đảm tính ổn định của hệ thống điện. Trong khi đó, các nguồn năng lượng tái tạo như điện gió ngoài khơi, điện mặt trời, hydrogen xanh hay LNG phát điện được kỳ vọng sẽ trở thành động lực mới cho quá trình chuyển đổi năng lượng, nhưng vẫn đang đối mặt với nhiều rào cản về vốn, công nghệ và hạ tầng.

Một trong những “điểm nghẽn” lớn nhất là vấn đề tài chính. Theo nhiều tổ chức quốc tế, để đạt mục tiêu Net Zero vào năm 2050, Việt Nam cần huy động hàng trăm tỉ USD cho phát triển hạ tầng năng lượng, lưới điện truyền tải, công nghệ lưu trữ năng lượng cũng như chuyển đổi công nghiệp theo hướng phát thải thấp. Đây là áp lực rất lớn đối với một quốc gia đang phát triển, trong khi nguồn ngân lực ngân sách còn hạn chế và khả năng tiếp cận vốn xanh quốc tế chưa thực sự thuận lợi.

Các dự án điện gió ngoài khơi, LNG hay hạ tầng hydrogen đều có suất đầu tư rất cao, thời gian thu hồi vốn kéo dài và yêu cầu kỹ thuật phức tạp. Tuy nhiên, cơ chế tài chính xanh tại Việt Nam hiện vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. Việc thiếu các chính sách bảo lãnh tín dụng, chia sẻ rủi ro đầu tư, ưu đãi thuế hay cơ chế giá điện đủ hấp dẫn đang khiến nhiều nhà đầu tư trong và ngoài nước còn thận trọng khi tham gia thị trường.

Bên cạnh bài toán vốn, công nghệ cũng là thách thức không nhỏ. Những lĩnh vực như hydrogen xanh, amoniac xanh, pin lưu trữ năng lượng hay công nghệ thu giữ và lưu trữ carbon (CCUS) đều còn khá mới tại Việt Nam. Phần lớn công nghệ hiện nay vẫn phụ thuộc vào nước ngoài, kéo theo chi phí đầu tư lớn và yêu cầu cao về nhân lực kỹ thuật chất lượng cao. Điều này đặt ra yêu cầu phải đẩy mạnh chuyển giao công nghệ, phát triển hệ sinh thái công nghiệp hỗ trợ và nâng cao năng lực nghiên cứu trong nước.

Đặc biệt, điện gió ngoài khơi - lĩnh vực được xem là “trụ cột xanh” của tương lai - đang gặp nhiều khó khăn liên quan đến khảo sát địa chất, quy hoạch không gian biển, kết nối hạ tầng truyền tải và cơ chế pháp lý. Dù Việt Nam được đánh giá có tiềm năng điện gió ngoài khơi thuộc nhóm lớn trong khu vực, nhưng để hình thành một ngành công nghiệp hoàn chỉnh, từ khảo sát, chế tạo thiết bị đến vận hành và bảo trì, cần thêm thời gian cùng các chính sách đủ mạnh và ổn định trong dài hạn.

Ngoài ra, hạ tầng truyền tải điện cũng đang tạo áp lực lớn đối với quá trình chuyển đổi năng lượng. Trong giai đoạn bùng nổ điện mặt trời và điện gió trước đây, nhiều địa phương từng xảy ra tình trạng quá tải lưới điện, dẫn đến việc phải cắt giảm công suất dù nguồn điện đã được đầu tư hoàn thành. Điều này cho thấy nếu không phát triển đồng bộ hệ thống truyền tải và lưu trữ năng lượng, việc mở rộng quy mô năng lượng tái tạo sẽ gặp nhiều hạn chế, làm giảm hiệu quả đầu tư và ảnh hưởng đến niềm tin của doanh nghiệp.

Một thách thức khác là cân bằng giữa mục tiêu giảm phát thải với yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng. Trong bối cảnh địa chính trị toàn cầu diễn biến phức tạp, giá năng lượng thế giới biến động mạnh và cạnh tranh năng lượng ngày càng gay gắt, việc phụ thuộc quá lớn vào nhập khẩu nhiên liệu hoặc công nghệ có thể tạo ra những rủi ro mới đối với nền kinh tế. Vì vậy, quá trình chuyển đổi năng lượng cần được thực hiện theo lộ trình phù hợp, tránh tình trạng “đốt cháy giai đoạn” gây mất cân đối cung - cầu năng lượng.

Nhiều chuyên gia cho rằng, trong giai đoạn chuyển tiếp, dầu khí và khí tự nhiên vẫn sẽ đóng vai trò quan trọng nhằm bảo đảm ổn định hệ thống điện quốc gia. Đây được xem là giải pháp thực tế để vừa đáp ứng nhu cầu năng lượng tăng cao, vừa từng bước giảm phụ thuộc vào các nguồn phát thải lớn như than đá. Song song với đó, các doanh nghiệp năng lượng lớn của Việt Nam cũng đang thúc đẩy chiến lược “xanh hóa” hoạt động sản xuất thông qua phát triển LNG, mở rộng điện khí, nghiên cứu hydrogen và triển khai các giải pháp giảm phát thải trong khai thác dầu khí.

Ở góc độ rộng hơn, Net Zero không chỉ là câu chuyện riêng của ngành năng lượng mà còn liên quan tới toàn bộ nền kinh tế. Từ giao thông, xây dựng, sản xuất công nghiệp cho tới tiêu dùng xã hội đều phải thay đổi theo hướng phát thải thấp và sử dụng năng lượng hiệu quả hơn. Điều này đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa Nhà nước, doanh nghiệp, các tổ chức tài chính và người dân nhằm tạo ra hệ sinh thái phát triển xanh toàn diện.

Để hiện thực hóa mục tiêu Net Zero, Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, xây dựng cơ chế tài chính xanh hiệu quả, phát triển thị trường carbon và đẩy mạnh thu hút nguồn vốn đầu tư quốc tế. Đồng thời, cần ưu tiên chiến lược phát triển công nghệ nội địa, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao và nâng cấp hạ tầng năng lượng quốc gia theo hướng hiện đại, thông minh và linh hoạt hơn.

Cam kết Net Zero đã mở ra cho Việt Nam một hành trình dài với nhiều cơ hội nhưng cũng không ít thách thức. Trong bối cảnh nhu cầu năng lượng tiếp tục gia tăng mạnh mẽ, bài toán lớn nhất không còn là lựa chọn giữa tăng trưởng kinh tế và giảm phát thải, mà là tìm ra con đường phát triển cân bằng, bảo đảm vừa duy trì an ninh năng lượng, vừa hướng tới nền kinh tế xanh và phát triển bền vững trong dài hạn.

Để hiện thực hóa Net Zero, Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, xây dựng cơ chế tài chính xanh hiệu quả, phát triển thị trường carbon và đẩy mạnh thu hút đầu tư quốc tế. Cùng với đó là phát triển công nghệ nội địa, đào tạo nhân lực chất lượng cao và nâng cấp hạ tầng năng lượng quốc gia.