Viết tiếp bài nạo vét, tận thu hơn 1 triệu m³ cát ở Thủy điện Đakrông 4: Cát từ đâu và dựa trên căn cứ nào để nạo vét?

Từ đó cho thấy, vấn đề dư luận quan tâm không chỉ nằm ở khối lượng hơn 1 triệu m³ cát, mà ở bản chất của đề xuất nạo vét, tận thu khoáng sản có dấu hiệu chưa phù hợp quy định pháp luật và không xuất phát từ mục đích cốt lõi là vệ sinh lòng hồ, phục vụ vận hành công trình thủy điện.

"Mất dấu" ĐTM trong phương án nạo vét hơn 1 triệu mét khối cát

Theo Tờ trình số 54/2025/TTr-SHTĐ ngày 06/6/2025 của Công ty CP Sơn Hải Thủy điện Quảng Trị - doanh nghiệp đề xuất phương án bảo trì, nâng cấp hồ chứa thông qua việc nạo vét bồi lắng, tận thu sản phẩm theo cơ chế lấy thu bù chi trong thời gian 5 năm, với tổng khối lượng hơn 1.033.000 m³ cát. Điều đáng chú ý, trong toàn bộ tờ trình không có nội dung nào viện dẫn trực tiếp đến Báo cáo đánh giá tác động môi trường (ĐTM) – tài liệu được xem là xương sống về mặt kỹ thuật và môi trường của dự án.

Theo Báo cáo đánh giá tác động môi trường của Thủy điện Đakrông 4 đã được cấp thẩm quyền phê duyệt, giải pháp được lựa chọn là vận hành xả đáy để điều tiết dòng chảy, đưa bùn cát về hạ du.

Trong khi đó, đối chiếu với ĐTM do chủ dự án thủy điện này thuê một pháp nhân khác "chấp bút" vào năm 2021 (được Bộ Tài nguyên và Môi trường phê duyệt tại Quyết định số 1455/QĐ-BTNMT ngày 06/7/2022 về việc phê duyệt Báo cáo đánh giá tác động môi trường điều chỉnh của Dự án Thủy điện Đakrông 4, nâng công suất từ 24 MW lên 28 MW) cho thấy, vấn đề bồi lắng đã được dự báo từ đầu. Tuy nhiên, giải pháp được lựa chọn là vận hành xả đáy để điều tiết dòng chảy, đưa bùn cát về hạ du, thay vì nạo vét cơ học quy mô lớn.

Hay nói cách khác, phương án xử lý đã được tính toán (mà cấp thẩm quyền phê duyệt) theo hướng vận hành công trình, chứ không phải can thiệp khai thác lòng hồ.

Nhà máy Sơn Hải Thủy điện Quảng Trị nằm trên sông Đakrông.

Không chỉ dừng lại ở phía doanh nghiệp, tại Công văn số 200/SCT-KTATMT ngày 28/7/2025 của Sở Công Thương tỉnh Quảng Trị, nội dung tham mưu liên quan đến phương án nạo vét cũng không viện dẫn đến ĐTM.

Một chuyên gia trong lĩnh vực thủy điện nhận định rằng, khi một phương án can thiệp lớn vào lòng hồ không dựa trên ĐTM – tài liệu đã tính toán toàn bộ vòng đời công trình, thì cần phải xem lại cả căn cứ khoa học lẫn tính hợp pháp của đề xuất đó.

Điều đáng nói, Công văn số 320/UBND-NNMT ngày 01/8/2025 của UBND tỉnh Quảng Trị trước đây cho phép doanh nghiệp lập phương án nạo vét, đồng thời hướng dẫn hoàn thiện thủ tục để được cấp Giấy xác nhận đăng ký thu hồi khoáng sản.

Diễn biến này cho thấy, phương án đang dần được hợp thức hóa theo quy trình hành chính, trong khi những căn cứ kỹ thuật nền tảng vẫn chưa được làm rõ.

Từ bảo trì công trình đến dấu hỏi khai thác khoáng sản

Lòng hồ Thủy điện Đakrông 4 nằm trên sông Đakrông, nơi có khoáng sản thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước quản lý. Doanh nghiệp được thuê đất để xây dựng và vận hành công trình, không đồng nghĩa với việc được khai thác cát trong phạm vi lòng hồ.

Trong khi đó, phương án nạo vét lại gắn với việc thu hồi sản phẩm, kéo dài nhiều năm và có quy mô lớn. Khi hoạt động nạo vét đi kèm yếu tố thu lợi từ cát, ranh giới giữa bảo trì công trình và khai thác khoáng sản không còn rõ ràng.

Một cán bộ có thâm niên trong lĩnh vực tài nguyên cho rằng, nếu chỉ là nạo vét phục vụ vận hành, khối lượng thường không lớn và không đặt nặng yếu tố kinh tế. Khi xuất hiện cơ chế lấy thu bù chi với quy mô hàng triệu mét khối, cần phải nhìn lại bản chất hoạt động.

Cát từng được khai thác tại khu vực lòng hồ Thủy điện Đakrông 3 tập kết bên bờ sông.

Theo ông Hồ Xuân Hòe, Giám đốc Sở Công Thương tỉnh Quảng Trị, phương án nạo vét phải được lấy ý kiến liên ngành, đồng thời cần thẩm định, kiểm tra thực địa do Sở Nông nghiệp và Môi trường chủ trì để xác định chính xác mức độ bồi lắng. Trong khi đó, hồ sơ ban đầu cho thấy trước khi tích nước, lòng hồ đã được thu dọn, không có trữ lượng cát đáng kể. Nếu hiện nay xuất hiện khối lượng hơn 1 triệu m³, thì toàn bộ phải hình thành trong quá trình vận hành. Vấn đề đặt ra là: với kịch bản bồi lắng đã được tính toán và có giải pháp xử lý bằng vận hành công trình, vì sao lại phát sinh nhu cầu nạo vét quy mô lớn kéo dài nhiều năm?

Ông Dương Đình Lương, nguyên cán bộ Thanh tra Sở Tài chính tỉnh Quảng Trị (cũ), cho rằng phương án nạo vét hiện nay không bám sát các căn cứ kỹ thuật cốt lõi của dự án, đồng thời tiềm ẩn nguy cơ vi phạm quy định về quản lý khoáng sản.

Không chỉ là câu chuyện nạo vét

Không chỉ dừng lại ở đề xuất nạo vét, thu hồi khối lượng cát lớn chưa được làm rõ về căn cứ kỹ thuật và pháp lý, trong quá trình xây dựng và vận hành, Thủy điện Đakrông 4 còn phát sinh tình trạng ngập lụt, ảnh hưởng đến đời sống người dân khu vực lòng hồ và vùng ven.

Theo cán bộ Chi cục Thủy lợi và Phòng, chống thiên tai tỉnh Quảng Trị, cao trình đập dâng của công trình được xây dựng ở mức 108m, trong khi việc đền bù cho người dân chỉ thực hiện đến khoảng 101m. Sự chênh lệch này khiến một số khu vực dân cư nằm trong vùng có nguy cơ ngập, và thực tế đã bị ảnh hưởng ngay từ những năm đầu công trình đi vào vận hành.

Mưa lụt đầu nguồn Đakrông là nỗi ám ảnh của người dân.

Ông Lê Hoài Phong, Chủ tịch UBND xã Đakrông cho biết, địa phương đã phối hợp kiểm tra thực địa và nhiều lần kiến nghị doanh nghiệp có giải pháp xử lý, bởi tình trạng ngập lụt không thể tiếp diễn kéo dài. Gia đình ông Hồ Văn Tướng, trú thôn Trại Cá, là một trong những hộ chịu ảnh hưởng rõ rệt. Từ năm 2020 đến nay, mỗi mùa mưa lũ, nước dâng ngập nhà từ 2–3 mét. Những đêm mưa lớn, cả gia đình phải thức trắng để di dời tài sản, nhiều lần phải sơ tán khẩn cấp.

Hai vấn đề này không đồng nhất về nguyên nhân, nhưng cùng đặt ra yêu cầu phải rà soát lại toàn bộ quá trình đầu tư và vận hành công trình.

Mưa lụt năm 2025 khiến cả vùng hạ du sông Đakrông chìm trong biển nước.

Trước những vấn đề được đặt ra, ngày 24/3/2026, lãnh đạo UBND tỉnh Quảng Trị cho biết sẽ chỉ đạo rà soát toàn bộ vụ việc, từ căn cứ pháp lý, cơ sở kỹ thuật đến quá trình tham mưu liên quan đến phương án nạo vét. "Việc xử lý bồi lắng là cần thiết, nhưng phải thực hiện đúng quy định, không để bị lợi dụng dưới danh nghĩa bảo trì công trình. Quan điểm là phải rà soát lại toàn bộ. Nếu có sai phạm thì xử lý theo quy định”, lãnh đạo tỉnh nhấn mạnh.

Thanh Bình