Viết tiếp câu chuyện quê hương

Sân khấu được đầu tư đẹp mắt, mô phỏng tỉnh Thái Nguyên sau sáp nhập với tỉnh Bắc Kạn, tại buổi sơ duyệt Lễ kỷ niệm 195 năm thành lập tỉnh Thái Nguyên và khai mạc Festival Trà Quốc tế - Thái Nguyên năm 2026.

Bước ngoặt trong tổ chức hành chính quốc gia

Năm 1802, sau khi thống nhất lãnh thổ, lập nên một quốc gia trải dài từ Bắc vào Nam với quốc hiệu Việt Nam, vua Gia Long từng bước củng cố bộ máy quản lý đất nước. 

Để điều hành lãnh thổ rộng lớn, triều đình tổ chức Bắc Thành ở phía Bắc và Gia Định Thành ở phía Nam, mỗi nơi do một viên Tổng trấn đứng đầu. Bắc Thành gồm 11 trấn, trong đó có 5 nội trấn là Hải Dương, Kinh Bắc, Sơn Nam Thượng, Sơn Nam Hạ, Sơn Tây và 6 ngoại trấn là Cao Bằng, Lạng Sơn, Hưng Hóa, Quảng Yên, Thái Nguyên, Tuyên Quang. Phía Nam, Gia Định Thành gồm các trấn Phiên An, Biên Hòa, Vĩnh Thanh, Vĩnh Tường và Hà Tiên. Mô hình này tạo ra những đầu mối quản lý hành chính quan trọng, giúp triều đình điều hành các vùng lãnh thổ rộng lớn.

Đến thời vua  Minh Mạng, yêu cầu tăng cường quản lý tập trung và thống nhất đất nước được cụ thể hóa bằng cuộc cải cách hành chính quy mô lớn. Trong các năm 1831-1832, triều đình lần lượt bãi bỏ mô hình Bắc Thành và Gia Định Thành, tổ chức lại các đơn vị hành chính, thay thế hệ thống dinh, trấn bằng các tỉnh, đồng thời sắp xếp lại bộ máy quan lại ở địa phương. Tỉnh trở thành đơn vị hành chính quan trọng, chịu sự quản lý trực tiếp của triều đình.

Theo PGS.TS. Hà Thị Thu Thủy, Trưởng Khoa Lịch sử, Trường Đại học Sư phạm (Đại học Thái Nguyên), cuộc cải cách dưới triều Minh Mạng góp phần thống nhất tổ chức hành chính giữa miền núi và đồng bằng, miền ngược và miền xuôi. Cả nước được tổ chức thành 30 tỉnh và phủ Thừa Thiên. Cuộc cải cách không chỉ thay đổi tên gọi, địa giới hành chính mà còn làm biến đổi phương thức quản lý địa phương, góp phần định hình diện mạo địa lý và không gian bản sắc mới của Việt Nam.

Thái Nguyên trong hệ thống hành chính mới

Trước khi trở thành tỉnh, Thái Nguyên là một trấn thuộc Bắc Thành. Năm 1813, dưới triều vua Gia Long, trấn lỵ được chuyển về xã Đồng Mỗ, tổng Túc Duyên, huyện Đồng Hỷ, phủ Phú Bình, thuộc trấn Thái Nguyên. Khu vực này nay thuộc phường Phan Đình Phùng, tỉnh Thái Nguyên.

Ngày 4/11/1831, năm Minh Mạng thứ 12, trấn Thái Nguyên chính thức được đổi thành tỉnh Thái Nguyên. Đơn vị hành chính mới gồm 2 phủ Phú Bình và Thông Hóa; 9 huyện là Cảm Hóa, Tư Nông, Bình Tuyền, Phú Lương, Võ Nhai, Đại Từ, Phổ Yên, Văn Lãng, Đồng Hỷ; cùng hai châu Bạch Thông và Định Châu.

Trung tâm tỉnh Thái Nguyên hôm nay.

TS. Nguyễn Thị Hòa, Phó trưởng Bộ môn Lịch sử Việt Nam và Thế giới, Khoa Lịch sử, Trường Đại học Sư phạm (Đại học Thái Nguyên) nhận định, từ dấu mốc này, Thái Nguyên được xác lập về phạm vi và quy mô hành chính trong một không gian rộng lớn. Địa giới tỉnh khi đó trải từ Bắc Ninh đến Cao Bằng, từ Sơn Tây đến Lạng Sơn, tạo nên vị thế chiến lược của vùng đất phía Bắc.

Hiện chưa tìm được tài liệu xác định những người được bổ nhiệm làm Tuần phủ Thái Nguyên trong giai đoạn ngay sau năm 1831. Về sau, Tiến sĩ Nguyễn Đình Tuân (1867-1941), thường được dân gian gọi là cụ Nghè Sổ. Ông gắn bó với vùng chè Tân Cương, góp phần làm nên câu chuyện về vùng chè nổi tiếng của Thái Nguyên.

Danh xưng tỉnh Thái Nguyên vì thế không chỉ là một dấu mốc hành chính. Đằng sau tên gọi ấy là quá trình hình thành, tổ chức và phát triển của một vùng đất có vị trí quan trọng ở khu vực phía Bắc, nơi các lớp trầm tích lịch sử tiếp tục được bồi đắp qua nhiều thế hệ.

Từ dấu mốc lịch sử đến khát vọng phát triển

Ngày 4/11/2026 đánh dấu 195 năm danh xưng tỉnh Thái Nguyên. Gần hai thế kỷ đã trôi qua kể từ khi tên gọi này xuất hiện trong lịch sử hành chính, vùng đất Thái Nguyên tiếp tục trải qua nhiều biến đổi về địa giới, tổ chức và vị thế phát triển. Mỗi giai đoạn đều để lại dấu ấn riêng, tạo nên những giá trị kế thừa và mở ra cơ hội cho chặng đường phía trước.

Thái Nguyên hôm nay đã hình thành nền công nghiệp có quy mô lớn, tham gia sâu vào các chuỗi sản xuất và từng bước mở rộng không gian phát triển. Trong định hướng giai đoạn 2026-2030, tỉnh xác định phát triển hạ tầng đồng bộ, hiện đại; tăng cường kết nối giao thông, khu công nghiệp, cụm công nghiệp, thương mại, dịch vụ, du lịch và liên kết với vùng Thủ đô là những động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng.

Tỉnh đặt mục tiêu duy trì tốc độ tăng trưởng GRDP bình quân từ 10,5%/năm trở lên trong giai đoạn 2026-2030; đến năm 2030, kinh tế số chiếm khoảng 35% GRDP. Công nghiệp tiếp tục giữ vai trò động lực, cùng với định hướng phát triển dịch vụ, du lịch, nông nghiệp giá trị cao và kinh tế tư nhân nhằm mở rộng dư địa tăng trưởng. Những mục tiêu này thể hiện quyết tâm khai thác hiệu quả tiềm năng, lợi thế, cải thiện chất lượng tăng trưởng và hướng tới sự phát triển bền vững.

Nhìn lại 195 năm danh xưng tỉnh Thái Nguyên cũng là dịp nhìn lại hành trình dài hơn của vùng đất này. Danh xưng có thể thay đổi, địa giới có thể được điều chỉnh theo từng thời kỳ, nhưng sức sống của một vùng đất được tạo nên bởi con người, văn hóa và những giá trị được gìn giữ, bồi đắp qua thời gian. Trên vùng đất Thái Nguyên, các thế hệ đã tiếp nối nhau viết nên câu chuyện về ý chí, tinh thần vượt khó và khát vọng vươn lên.

Hôm nay, hành trình ấy vẫn đang tiếp tục. Bằng trí tuệ, sức lao động và khát vọng đổi mới, người Thái Nguyên đang viết tiếp câu chuyện quê hương, hướng tới tương lai với niềm tin vào những giá trị đã được hun đúc qua lịch sử và những cơ hội đang mở ra phía trước.