Viết tiếp kỳ tích ghép tạng Việt: Ca phẫu thuật lịch sử

Những ngày sau Tết Nguyên đán 2026, trong gian hàng nhỏ bán mũ bảo hiểm trên đường Nguyễn Tất Thành, phường Thanh Thủy, TP Huế, bà Nguyễn Thị Kiều tất bật buôn bán. Khác với vẻ lo âu nhiều năm trước, năm nay nụ cười đã thường trực trên gương mặt người phụ nữ này. Chồng bà - ông Huỳnh Lợi (53 tuổi) - sau ca đại phẫu tại Bệnh viện Trung ương Huế đã dần khỏe mạnh, sinh hoạt gần như bình thường.

"Tôi như được sinh ra lần nữa"

Gần 2 tháng trước, ông Lợi trở thành bệnh nhân đầu tiên tại Việt Nam được cắt bỏ đồng thời 2 thận đa nang khổng lồ nặng gần 10 kg và được ghép thận trong cùng một ca mổ. Ca phẫu thuật diễn ra ngày 6-1 được xem là dấu mốc quan trọng của y học nước nhà, bởi kỹ thuật này hiện trên thế giới chỉ có 2 trung tâm thực hiện được. Việc vừa bỏ 2 khối thận đa nang kích thước lớn vừa ghép thận ngay trong một ca mổ đòi hỏi sự phối hợp chính xác tuyệt đối giữa nhiều chuyên khoa.

Ông Lợi vốn làm thợ hồ. Năm 2002, trong một lần đi làm, ông đau bụng, tiểu ra máu. Ông đi khám và bệnh viện phát hiện bị sỏi ở cả 2 thận. Từ đó đến năm 2016, ông trải qua 9 lần tán sỏi. Có thời điểm sức khỏe ông tưởng chừng ổn định nhưng thận đa nang - căn bệnh di truyền từ ông ngoại, mẹ và nhiều người thân - âm thầm tiến triển. Những nang nhỏ lớn dần theo năm tháng.

Đến cuối năm 2022, ông Lợi rơi vào tình trạng suy thận mạn giai đoạn cuối, bụng phình to như người mang thai 7-8 tháng. Hai khối thận khổng lồ chèn ép nội tạng khiến ông ăn không ngon, lúc nào cũng đầy bụng, mệt mỏi triền miên. Da sạm, cơ thể bệu dần, nếu không ghép thận, ông sẽ phải chạy thận cả đời.

Sau ca phẫu thuật cắt bỏ và ghép thận cùng lúc, sức khỏe ông Huỳnh Lợi đã ổn định

"Người anh trai của tôi hiện cũng sống nhờ việc lọc máu định kỳ. Còn tôi lúc ấy, nang không đau như sỏi nhưng làm kiệt sức dần. Chỉ cần trời có sương là tôi lạnh run, phải mặc áo ấm suốt" - ông Lợi nhớ lại.

Năm 2025, ông Lợi hoàn tất thủ tục ghép tạng. Người hiến thận là một người quen khi ông đi làm, tương thích hoàn toàn sau quá trình sàng lọc nghiêm ngặt.

Theo GS-TS Phạm Như Hiệp, Giám đốc Bệnh viện Trung ương Huế, sau quá trình đánh giá kỹ lưỡng, người hiến và người nhận thận đủ điều kiện ghép. Ca mổ kéo dài hơn 3 giờ với nhiều chuyên gia ghép tạng tham gia. Ê-kíp phẫu thuật do PGS-TS Phạm Ngọc Hùng, Trưởng Khoa Ngoại Thận - Tiết niệu, phụ trách đã cắt bỏ thành công 2 thận đa nang khổng lồ, bảo tồn tuyến thượng thận 2 bên, kiểm soát chảy máu tối ưu với lượng máu mất chỉ khoảng 100 ml, bệnh nhân Lợi không cần truyền máu.

Song song đó, thận ghép từ người hiến sống được lấy trong cùng thời điểm. Các bác sĩ Khoa Ngoại Lồng ngực - Tim mạch và Khoa Gây mê hồi sức tim mạch tiến hành nối mạch máu, cắm niệu quản vào bàng quang bệnh nhận. Thời gian thiếu máu nóng chỉ 5 phút, thiếu máu lạnh 25 phút - những con số đòi hỏi sự chính xác tuyệt đối. Ngay sau khi khâu nối, quả thận ghép được tưới máu hồng đều và có nước tiểu ngay trên bàn mổ. Sau 48 giờ, chức năng thận của bệnh nhân cải thiện rõ rệt. Ông Lợi tỉnh táo hoàn toàn, sinh hiệu ổn định, không cần truyền máu trong và sau phẫu thuật.Hai tuần sau, ông được xuất viện...

Giờ đây, mỗi sáng ông Lợi có thể tập thể dục nhẹ nhàng, không còn cảm giác buốt lạnh, mệt lả như trước. Gian hàng nhỏ của vợ chồng ông vì thế cũng rộn ràng hơn trong những ngày đầu năm. "Tôi như được sinh ra lần nữa. Đội ngũ y - bác sĩ Bệnh viện Trung ương Huế quá giỏi!" - ông Lợi cảm kích.

Bà Nguyễn Thị Kiều (vợ ông Lợi) vui mừng khi sức khỏe của chồng bình phục

Vẫn còn bị động

GS-TS Phạm Như Hiệp khẳng định dù Bệnh viện Trung ương Huế đã làm chủ nhiều kỹ thuật ghép tạng nhưng trong quá trình triển khai còn gặp nhiều thách thức. Trong đó, khó khăn lớn nhất hiện nay không phải là năng lực chuyên môn hay kỹ thuật phẫu thuật mà chủ yếu là thiếu hụt nguồn tạng hiến nghiêm trọng.

Tại Việt Nam nói chung và khu vực miền Trung nói riêng, nguồn tạng ghép chủ yếu vẫn dựa vào người cho còn sống. Trong khi đó, nguồn tạng hiến từ người chết não - vốn là nguồn bền vững - còn rất hạn chế. Nguyên nhân chủ yếu đến từ nhận thức xã hội và quan niệm toàn vẹn cơ thể sau khi qua đời, yếu tố tâm linh, phong tục tập quán. Ở miền Trung, những rào cản về văn hóa và tập quán địa phương khiến tỉ lệ đồng thuận hiến tạng sau khi có người chết não còn ở mức thấp.

Theo GS-TS Phạm Như Hiệp, việc vận động, tuyên truyền hiến mô, tạng dù đã được bệnh viện quan tâm triển khai bằng nhiều hình thức, song hiệu quả thực tế chưa cao. Việc tiếp cận, tư vấn và thuyết phục gia đình người chết não trong thời điểm nhạy cảm về mặt tâm lý gặp rất nhiều khó khăn. Không ít trường hợp dù người chết não đủ điều kiện hiến tạng về mặt chuyên môn nhưng không nhận được sự đồng thuận của thân nhân.

Bệnh viện Trung ương Huế hiện vẫn phụ thuộc đáng kể vào nguồn tạng được điều phối từ các trung tâm lớn ở Hà Nội và TP HCM. "Việc chưa chủ động được nguồn hiến tại chỗ khiến quá trình tổ chức ghép tạng mang tính bị động, phụ thuộc vào thời điểm có nguồn tạng từ xa. Điều này không chỉ ảnh hưởng tiến độ điều trị cho bệnh nhân đang chờ ghép mà còn làm gia tăng chi phí tổ chức, áp lực nhân lực và nguy cơ rủi ro trong quá trình vận chuyển" - ông Hiệp trăn trở.

Đáng chú ý, quá trình tiếp nhận và vận chuyển mô, tạng hiến là một cuộc chạy đua với thời gian, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ, đồng bộ giữa nhiều đơn vị và lực lượng như y tế, Trung tâm Điều phối ghép tạng quốc gia, công an, hàng không, chính quyền địa phương... Thời gian bảo quản tạng có giới hạn nghiêm ngặt, trong khi khoảng cách địa lý giữa các vùng miền trong nhiều trường hợp ghép tương đối xa, dễ phát sinh các tình huống khách quan như chậm chuyến bay, thời tiết bất lợi hoặc thủ tục hành chính rườm rà...

"Mỗi ca điều phối tạng liên vùng đều đặt ra áp lực rất lớn về tổ chức nhân sự, bố trí ê-kíp phẫu thuật, chuẩn bị phòng mổ, hồi sức và chăm sóc sau ghép, đồng thời yêu cầu bệnh viện phải duy trì trạng thái sẵn sàng cao độ trong thời gian ngắn" - lãnh đạo Bệnh viện Trung ương Huế nhấn mạnh.

Bài và ảnh: QUANG NHẬT