Vinh danh cội nguồn dân tộc

Tôi chưa từng thấy một công trình văn hóa có ý nghĩa và quy mô lại được xây dựng với thời gian thần tốc như thế. Ðiều ấy cho thấy Tỉnh ủy, UBND tỉnh Cà Mau đã đưa Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị đi vào đời sống một cách nhanh chóng, sinh động, quyết liệt.

Tuổi trẻ Cà Mau tự hào truyền thống và bản sắc văn hóa vùng đất địa đầu cực Nam. (Ảnh: Phan Thanh Cường)

Ðể trả lời câu hỏi "Vì sao bảo tàng lúa nước và biểu tượng tôn vinh lúa nước cùng với các vệ tinh lại đặt ở khu vực tỉnh Bạc Liêu cũ?", xin được nói rõ: tỉnh Bạc Liêu (cũ) vốn là đất thiêng của văn hóa, là đất của chiếc nôi lớn của đờn ca tài tử và sân khấu cải lương Nam Bộ, là đất của bản "Dạ cổ hoài lang" bất hủ, đất của Ðồng Nọc Nạng khí phách ngang trời của người nông dân, đất của Công tử Bạc Liêu danh bất hư truyền.

Trước đây, vào những năm 2010-2014, Tỉnh ủy Bạc Liêu có chủ trương gọi tắt là “Bạc Liêu đi lên từ văn hóa”. Ðó là cuộc truy tầm tận gốc rễ hồn cốt Bạc Liêu rồi bóc tách, chắt lọc và lần lượt dựng lên bia, tượng những công trình văn hóa. Trong khi đó, trước thời gian này, tiềm lực văn hóa ấy có thứ vẫn còn trầm tích sâu trong đất đai, lịch sử có thứ được khai mở nhưng chưa đúng mức.

Tôi nhớ có lần chủ trương của Ban Chấp hành Ðảng bộ tỉnh là xây dựng nhà trưng bày Công tử Bạc Liêu, rồi làm thủ tục công nhận di tích văn hóa, biến thành trọng điểm du lịch. Sau đó, Khu Di tích Công tử Bạc Liêu hình thành, có sức hút mãnh liệt, trở thành điểm du lịch tiêu biểu của đồng bằng sông Cửu Long giúp nhiều người ngộ ra rằng: Công tử Bạc Liêu đã góp phần làm nên bản sắc văn hóa Bạc Liêu. Bản sắc là thứ không ai có, là nội lực của vùng đất.

Học sinh tham quan và nghe đờn ca tài tử tại Di tích Khu Lưu niệm nghệ thuật đờn ca tài tử Nam Bộ và Nhạc sĩ Cao Văn Lầu (phường Bạc Liêu). (Ảnh: Phan Thanh Cường)

Rồi công trình Khu Lưu niệm đờn ca tài tử, sân khấu cải lương Nam Bộ và Nhạc sĩ Cao Văn Lầu mọc lên, tiếp tục là điểm du lịch tiêu biểu của đồng bằng sông Cửu Long. Nhiều nghệ sĩ ở Thành phố Hồ Chí Minh đến chiêm bái, cứ thẫn thờ: sân khấu cải lương, đờn ca tài tử là của Nam Bộ, nhưng với tấm lòng của mình, người Bạc Liêu, qua công trình đã thể hiện sự tôn vinh chân thành đối với bộ môn nghệ thuật.

Cũng vậy, cây đờn kìm, biểu tượng văn hóa của Bạc Liêu đặt ở Quảng trường Hùng Vương đã mang lại chiều sâu của vùng đất, dấu ấn trong lòng du khách. Nhà hát Ba nón lá ẩn chứa chiều sâu văn hóa, được công nhận là công trình của 50 năm dịp kỷ niệm 50 năm ngày thống nhất đất nước 30/4/2025.

Nhà hát Cao Văn Lầu (Nhà hát Ba nón lá) được công nhận là điểm du lịch tiêu biểu của đồng bằng sông Cửu Long. (Ảnh: Huỳnh Lâm)

Ðất Bạc Liêu, trên trời là mây trắng, mặt đất là đồng ruộng xanh rì và mênh mông cánh cò, gieo rưng rức tâm tư. Giữa không gian yên bình thơ mộng ấy là bia, tượng, là các công trình văn hóa, nói hộ người Bạc Liêu tâm hồn, cốt cách của mình.

Khi Bạc Liêu hợp nhất với Cà Mau thành tỉnh Cà Mau mới, Ðại hội Ðảng bộ tỉnh lần thứ nhất đã xác định khu vực Bạc Liêu cũ là trung tâm văn hóa nghệ thuật của tỉnh mới. Ðó không chỉ là tầm nhìn, nhận biết lợi thế văn hóa của một vùng đất mà còn là tư duy biết huy động văn hóa, làm tăng nội lực cho quê hương. Thế nên, việc xây dựng bảo tàng lúa nước và biểu tượng tôn vinh lúa nước cùng các vệ tinh của nó là làm bề thế, sâu sắc thêm trung tâm văn hóa nghệ thuật của tỉnh.

Theo tôi, chủ trương của Tỉnh ủy, UBND tỉnh Cà Mau đã đáp ứng được tâm tư, tình cảm của nhiều người, giúp người ta nhận thấy đó là để trả ơn tổ tiên, cội nguồn; để huy động những giá trị văn hóa cho tương lai.

Từ ngàn xưa dân tộc ta đã tôn trọng, xem hạt lúa là hạt ngọc của trời đất với niềm tin tín ngưỡng lớn lao, bởi ẩn bên trong tâm hồn của nó là bao điều lớn lao, vĩ đại. Cách đây 10 ngàn năm, con người đã chọn lúa gạo làm lương thực chính để thuần hóa giống gieo trồng, tổ chức sản xuất, hình thành xã hội, làm nên cuộc cách mạng tiến hóa thoát khỏi cuộc sống bầy đàn nguyên thủy, sinh tồn theo bản năng săn bắt, hái lượm.

Dân tộc Việt Nam, với hạt lúa bé nhỏ này, đã làm nên cả một nền văn minh nông nghiệp lúa nước, trở thành đất nước có lịch sử văn minh lúa nước lâu đời hàng đầu được các nhà khảo cổ học, dân tộc học định vị trên bản đồ văn minh lúa nước Châu Á. Từ vùng đất trung du Phú Thọ thời đại Vua Hùng, người Lạc Việt đã tiến về vùng châu thổ Sông Hồng. Cuộc di dân lịch sử này mở ra nền văn minh lúa nước đầu tiên, minh chứng cho thành quả tiến hóa của cách mạng nông nghiệp. Quan trọng hơn, vĩ đại hơn, đồng bằng Sông Hồng chính là nơi xây dựng nội lực dân tộc, chuẩn bị sức mạnh cho cả tương lai.

Câu chuyện lịch sử: Từ năm 214 trước Công nguyên cho đến thế kỷ thứ 10 sau Công nguyên, toàn bộ hệ thống các dân tộc Bách Việt bị Hán hóa, sáp nhập lãnh thổ, riêng Lạc Việt là dân tộc duy nhất “sống sót” và quật cường sau 1 ngàn năm bị đô hộ, chẳng những đã giành độc lập mà còn phát triển mạnh mẽ, mở rộng bờ cõi về phương Nam cho đến tận mũi Cà Mau, tăng diện tích lãnh thổ lên gấp 3 lần, làm chủ đồng bằng sông Cửu Long rộng lớn hơn đồng bằng Sông Hồng gấp 2,7 lần.

Tại vùng bán đảo mũi Cà Mau - vùng đất nổi tiếng đồng chua nước mặn, lúa nước thuần chủng bỗng biến thể thành đặc trưng của vùng đất với phương thức canh tác thủy lợi... có khác đi.

Thật là huyền diệu, trong bàn tay thô nhám của tiền nhân, hạt lúa đến đâu là rừng thiêng nước độc, thú dữ cúi đầu lùi bước, nhường chỗ cho đồng xanh, cánh cò trải rộng nơi đất mới, rồi làng xóm mộc mạc và thơ mộng mọc lên như bức tranh thủy mặc mang tên đất Việt. Năm tháng đi qua, tóc xanh rồi tóc bạc, những nhân tố về thiên nhiên, cội nguồn văn hóa của 3 sắc tộc giống như những hạt phù sa bồi tụ, lắng đọng thành một tầng sâu văn hóa, đủ sức sưởi ấm, ấp ủ nuôi nấng tâm hồn, nhân cách con người nơi đất mới đủ bản lĩnh vượt qua phong ba bão tố của thời cuộc, của chiến tranh. Ðể rồi hôm nay chúng ta có một vùng đất phát triển, ở đó có lối sống đẹp, nghĩa tình, phóng khoáng, hào hiệp.

Chúng ta có thể hình dung khi Biểu tượng "Ba hạt lúa" với độ cao 24 m mọc lên sẽ khắc họa trong không gian một hình khối hoành tráng, đáp ứng mong mỏi trong tâm thức quý trọng hạt lúa đến linh thiêng của nhiều thế hệ người Việt. Ba hạt lúa nằm chồng lên nhau còn thể hiện chu kỳ sinh trưởng của lúa: hạt ngậm sữa, hạt chín vàng và hạt nẩy mầm; gợi mở cho người xem sức sống mãnh liệt của cây lúa, nghề trồng lúa.

Chính vì thế, tôn vinh hạt lúa là tôn thờ tiền nhân, là việc phải làm của đạo làm người. Thế nên, chủ trương của tỉnh Cà Mau là chủ trương quay về, nhắc nhớ tổ tiên cội nguồn.

Phối cảnh Biểu tượng Ba hạt lúa. (Ảnh: Hữu Thọ)

Tôi có tham dự lễ công bố thành lập bảo tàng lúa nước và ý tưởng biểu tượng tôn vinh lúa nước. Ðó là buổi lễ rất long trọng, hầu hết lãnh đạo cao nhất tỉnh đều về dự, dư luận báo chí và dư luận xã hội đồng lòng ủng hộ. Người tham dự lễ hiểu rằng, dự án văn hóa này là cách những người con ở địa đầu cực Nam Tổ quốc, nơi dừng chân của cuộc hành trình 4 ngàn năm muốn nhìn lại, tôn vinh bức thông điệp lịch sử như trách nhiệm hậu thế đối với tổ tiên, với tiền nhân và giữ gìn cho các thế hệ tương lai những giá trị thiêng liêng.

Quá trình triển khai các dự án văn hóa này, tôi cũng được mời tham gia một phần việc nhỏ với tư cách là nhà văn viết về đồng quê. Ðối với biểu tượng tôn vinh lúa nước, ngoài tài năng sáng tạo của Kiến trúc sư Dương Hoàng Lê, người đã đạt kỳ tích khi thiết kế Nhà hát Ba nón lá, còn có sự cộng hưởng từ tư duy của những người yêu quê hương nhằm tạo ra một công trình văn hóa nằm trong một tác phẩm nghệ thuật. Tôi biết ý đồ của những người sáng tác là, trên thế giới có 180 quốc gia trồng lúa nước, ý niệm tâm linh tôn thờ hạt lúa là văn hóa của họ, mỗi nước có một sự thờ kính hạt lúa, nền văn minh lúa nước rất khác nhau. Chúng ta, với tư cách là con dân của một đất nước có lịch sử làm lúa nước hàng đầu thế giới, phải chứng tỏ sự thờ kính bằng lòng thành qua sự khác biệt và quy mô linh vật thờ kính này.