Vụ cựu Hiệu trưởng THCS Ba Đình: Văn bản làm căn cứ buộc tội đang 'có vấn đề'?

Cựu hiệu trưởng Trường THCS Ba Đình Nguyễn Thị Bình.

Cần xác định đúng hiệu lực giữa các văn bản

Theo chia sẻ của luật sư Phùng Thị Huyền (Đoàn Luật sư TP.HCM), để đánh giá đúng bản chất pháp lý của vụ án, cần xem xét đầy đủ hệ thống văn bản điều chỉnh hoạt động dạy thêm, học thêm tại thời điểm xảy ra vụ việc.

Cụ thể, trong năm học 2013-2014, lĩnh vực này chịu sự điều chỉnh trực tiếp của Thông tư số 17/2012/TT-BGDĐT ngày 16/5/2012 của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Đây là văn bản quy phạm pháp luật do Bộ trưởng ban hành, có hiệu lực thi hành trên phạm vi toàn quốc, quy định nguyên tắc tổ chức dạy thêm, học thêm trong nhà trường.

Trên cơ sở đó, UBND TP Hà Nội ban hành Quyết định số 22/2013/QĐ-UBND ngày 25/6/2013 nhằm cụ thể hóa và hướng dẫn thực hiện trên địa bàn. Đây là văn bản quy phạm pháp luật của địa phương, có hiệu lực trong phạm vi thành phố.

Tuy nhiên, theo luật sư Huyền, điều quan trọng không chỉ là xác định văn bản nào điều chỉnh, mà còn phải đặt chúng trong mối quan hệ về thứ bậc hiệu lực pháp lý. Theo Điều 2 Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2008, thông tư của Bộ trưởng có giá trị pháp lý cao hơn so với quyết định của UBND cấp tỉnh.

Đồng thời, Khoản 2 Điều 83 của Luật này quy định rõ: trong trường hợp các văn bản quy phạm pháp luật có quy định khác nhau về cùng một vấn đề thì phải áp dụng văn bản có hiệu lực pháp lý cao hơn.

Không chỉ dừng lại ở nguyên tắc lựa chọn văn bản, Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2008 còn đặt ra yêu cầu bắt buộc về tính thống nhất của hệ thống pháp luật. Điều 3 của Luật quy định việc ban hành văn bản phải bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp và thống nhất; trong khi Điều 10 nhấn mạnh văn bản có hiệu lực pháp lý thấp hơn phải phù hợp với văn bản có hiệu lực pháp lý cao hơn.

Từ các quy định này, luật sư cho rằng UBND cấp tỉnh chỉ có thẩm quyền cụ thể hóa, hướng dẫn thi hành, không được phép ban hành quy định làm thay đổi nội dung cốt lõi hoặc mở rộng phạm vi điều chỉnh của văn bản cấp trên.

Đối chiếu cụ thể, Thông tư 17 quy định mức thu tiền dạy thêm trong nhà trường do phụ huynh và nhà trường thỏa thuận, không ấn định mức trần cụ thể. Trong khi đó, Quyết định 22 lại đưa ra mức thu tối đa theo từng nhóm đối tượng.

Có thể hiểu Thông tư 17 đã quy định mức thu tiền học thêm do thỏa thuận giữa cha mẹ học sinh với nhà trường như một nguyên tắc chung và Quyết định 22 đã "phá vỡ" nguyên tắc này.

Luật sư Phùng Thị Huyền (Đoàn Luật sư TPHCM)

"Theo cách hiểu thông thường, việc bổ sung 'mức trần' là một nội dung không được quy định trong Thông tư 17. Nếu không có căn cứ ủy quyền rõ ràng từ văn bản cấp trên, thì cần xem xét đây có phải là quy định vượt quá thẩm quyền hay không. Trong trường hợp nội dung này không phù hợp, phần quy định đó sẽ không có hiệu lực áp dụng", luật sư Huyền phân tích.

Trong trường hợp này, căn cứ để buộc tội bị cáo cần được xem xét thận trọng; cơ quan tiến hành tố tụng cần áp dụng nguyên tắc suy đoán vô tội, luật sư nhấn mạnh.

Ảnh hưởng đến việc xác định hành vi và yếu tố thiệt hại

Từ cách tiếp cận trên, luật sư Huyền cho rằng việc áp dụng Quyết định 22 làm căn cứ xác định hành vi "thu vượt quy định" trong vụ án cần được xem xét lại.

Theo hồ sơ vụ việc, cơ quan tiến hành tố tụng đã sử dụng mức trần tại Quyết định 22 để tính toán số tiền bị cho là thu vượt, từ đó xác định thiệt hại và làm căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự đối với bị cáo.

Tuy nhiên, nếu phần quy định về mức thu tối đa trong Quyết định 22 không bảo đảm tính hợp pháp do không phù hợp với Thông tư 17, thì việc sử dụng quy định này làm chuẩn so sánh sẽ thiếu cơ sở pháp lý. Khi đó, khái niệm "thu vượt" không còn nền tảng để xác định.

Luật sư phân tích thêm, trong trường hợp quy định có hiệu lực duy nhất là Thông tư 17, thì việc đánh giá hành vi phải dựa trên bản chất của quan hệ thỏa thuận giữa phụ huynh và nhà trường. Việc thu tiền chỉ có thể bị coi là vi phạm nếu có dấu hiệu ép buộc, lạm dụng hoặc xâm phạm quyền lợi của người tham gia.

Một vấn đề khác được đặt ra là yếu tố thiệt hại. Theo quy định của Bộ luật Hình sự, tội "Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ" buộc phải có thiệt hại thực tế về tài sản.

Trong khi đó, nhiều phụ huynh không có khiếu nại, không yêu cầu hoàn trả và chấp nhận mức thu đã thỏa thuận. "Từ thực tế này, cần đánh giá thận trọng việc có hay không thiệt hại. Việc xác định thiệt hại chỉ dựa trên chênh lệch so với một mức trần hành chính - vốn còn có tranh luận về hiệu lực, có thể chưa phản ánh đúng bản chất vụ việc", luật sư nhận định.

Luật sư cũng cho rằng, trong trường hợp không chứng minh được mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa các sai phạm với thiệt hại tài sản, việc quy kết trách nhiệm hình sự cần được xem xét thận trọng. Pháp luật hình sự không xử lý mọi sai sót, mà chỉ áp dụng với những hành vi có tính nguy hiểm đáng kể cho xã hội.

Theo quy định tại Khoản 2 Điều 8 Bộ luật Hình sự, những hành vi tuy có dấu hiệu của tội phạm nhưng tính chất nguy hiểm cho xã hội không đáng kể thì không phải là tội phạm, nhằm tránh việc hình sự hóa các quan hệ hành chính, dân sự.

Trước đó, cơ quan chức năng địa phương cũng đã có kết luận thanh tra xác định một số sai sót trong công tác quản lý tài chính tại nhà trường, song không phát hiện yếu tố vụ lợi; việc thu, chi cơ bản dựa trên thỏa thuận với phụ huynh và đã được chấm dứt trước thời điểm thanh tra.

Theo quan điểm của luật sư, trong tố tụng hình sự, việc buộc tội phải dựa trên các căn cứ pháp lý rõ ràng, hợp pháp và được áp dụng đúng; đồng thời, nguyên tắc suy đoán vô tội cần được bảo đảm, mọi nghi ngờ phải được xem xét theo hướng có lợi cho bị cáo nếu không có đủ căn cứ chứng minh ngược lại.