Vũ điệu của tinh thần lao động, niềm tin và khát vọng cộng đồng của tộc người Cao Lan

Múa cầu mùa của đồng bào Cao Lan ở xã Phú Lương, tỉnh Tuyên Quang. Ảnh: Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam cung cấp

Nhịp cầu nối giữa con người với đất trời

Dân tộc Cao Lan hiện sinh sống tập trung tại các tỉnh Lào Cai, Tuyên Quang và một số địa phương vùng cao biên giới phía Bắc. Trải qua nhiều thế hệ, trong điều kiện tự nhiên khắc nghiệt và lịch sử di cư lâu dài, đồng bào Cao Lan đã hình thành một đời sống văn hóa phong phú, giàu bản sắc. Ở đó, các điệu múa không chỉ để “xem”, để “vui”, mà là một thành tố quan trọng trong cấu trúc văn hóa cộng đồng, gắn chặt với tín ngưỡng, lễ hội và sinh hoạt thường nhật.

Theo các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, tộc người Cao Lan có hàng trăm điệu múa khác nhau. Dù đa dạng về hình thức và nội dung, các điệu múa này có thể quy về hai nhóm chính: Múa trong nghi lễ tín ngưỡng và múa văn nghệ gắn với sinh hoạt cộng đồng, thường kết hợp với hát sình ca. Sự phân chia này không mang tính rạch ròi, bởi trong đời sống thực tế, yếu tố tâm linh và đời thường luôn đan xen, bổ trợ cho nhau, tạo nên chiều sâu văn hóa độc đáo của người Cao Lan.

Nghệ nhân Nhân dân Sầm Văn Dừn (hay Sầm Dừn), người Cao Lan, trú tại tỉnh Tuyên Quang cho biết, trong đời sống tinh thần của người Cao Lan, nghi lễ thờ cúng thần linh giữ vị trí đặc biệt quan trọng. Mỗi nghi lễ, từ cầu an, giải hạn đến tế lễ thần thánh, đều có sự hiện diện của các điệu múa mang tính thiêng. Đây không đơn thuần là biểu diễn nghệ thuật, mà là cách con người giao tiếp với thế giới siêu nhiên, gửi gắm ước vọng về một cuộc sống bình yên, mùa màng tươi tốt. Tiêu biểu trong nhóm này là các điệu múa như “Sau quat” miêu tả bàn tay Phật, “Phúi mạc lừ” diễn tả đôi tai thần thánh, hay “Bat bat hooc, bạt bạt hoi” với ý nghĩa đóng mở cửa trời, tạo lối đi cho thánh thần giao tiếp với cõi người. Điệu “Sìa cời” lại mang sắc thái sinh động hơn, với động tác gọi cờ, múa cờ để nghênh đón thần linh giáng thế. Các điệu múa nghi lễ thường có cấu trúc phức tạp, động tác cầu kỳ, đòi hỏi người thực hiện phải được truyền dạy bài bản.

Trong không gian linh thiêng của nghi lễ, tiếng trống, tiếng nhạc, tiếng hát hòa quyện cùng nhịp chân, cánh tay uyển chuyển, tạo nên một tổng thể vừa trang nghiêm, vừa giàu tính biểu cảm. Mỗi động tác đều mang ý nghĩa biểu trưng, phản ánh quan niệm vũ trụ và nhân sinh của người Cao Lan. Đặc biệt, điệu múa “Khai tăng” được xem là một trong những nghi thức quan trọng. Điệu múa này mang ý nghĩa khai đèn, mở sáng để thánh thần soi chiếu cho khắp nhân gian. Người thực hiện thường là 4 đệ tử của thầy cúng, tay cầm chuông nhỏ, cờ, đèn... Dưới sự chỉ huy của thầy cúng, các vũ công di chuyển theo vòng tròn, khi tụ lại, lúc tỏa ra, tạo nên nhịp điệu chậm rãi mà uy nghi. Mỗi điệu múa kéo dài từ 45 đến 60 phút, đủ để không gian nghi lễ thấm đẫm sắc màu tâm linh.

Nếu múa nghi lễ phản ánh niềm tin thiêng liêng, thì các điệu múa sinh hoạt lại là bức tranh sinh động về đời sống lao động và tinh thần cộng đồng của người Cao Lan. Đây là những điệu múa được biểu diễn phổ biến trong các dịp lễ hội, tết mừng cơm mới, hay những buổi sinh hoạt văn hóa của bản làng. Các điệu múa như xúc tép, chim gâu, cầu mùa, múa còn... đều bắt nguồn từ chính cuộc sống thường ngày của người dân. Trong số đó, điệu múa xúc tép (tiếng Cao Lan gọi là sọc cộng) mang đậm dấu ấn lao động. Điệu múa tái hiện cảnh người dân xuống suối, xuống ruộng bắt cá, tép làm thức ăn. Khi múa, người biểu diễn cầm cán vợt, tay đưa chéo xuống và chân bước nhịp nhàng theo tiếng trống. Động tác tưởng chừng đơn giản nhưng lại đòi hỏi sự phối hợp hài hòa giữa nhịp điệu âm nhạc và chuyển động hình thể. Không giới hạn về độ tuổi hay giới tính, múa xúc tép thường thu hút đông đảo người tham gia, tạo nên không khí vui tươi, phấn khởi cho cả cộng đồng.

Khúc ca tri ân mùa màng và tình yêu đôi lứa

Nhắc đến múa Cao Lan, không thể không nhắc tới điệu múa Pâng loóng, một trong những điệu múa tiêu biểu và lâu đời nhất. Điệu múa này gắn liền với tết mừng cơm mới, mang ý nghĩa cảm ơn Thần nông đã ban cho mùa màng bội thu. Khác với múa nghi lễ tín ngưỡng, pâng loóng không diễn ra trong không gian thờ cúng, mà xuất hiện trong bối cảnh lễ hội cộng đồng, nơi niềm vui được lan tỏa rộng khắp.

Đồng bào Cao Lan trình diễn múa kiếm. Ảnh: Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam cung cấp

Theo bà Lâm Thị Thức, nghệ nhân múa dân gian ở thôn Hợp Hòa, xã Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang, pâng loóng là điệu múa mang tính ước lệ cao, mô phỏng toàn bộ quá trình làm nương của người Cao Lan. Từ động tác tra hạt, chăm sóc cây trồng cho đến lúc thu hoạch, mang thóc về giã thành gạo, tất cả đều được “kể” lại bằng hình thể và nhịp điệu. Nhạc cụ của điệu múa pâng loóng chủ yếu là bộ gõ, gồm trống và các ống tre. Tiếng gõ muống, tiếng trống vang lên rộn ràng, dồn dập, tạo nên không khí sôi động, cuốn hút. Người dân không chỉ xem múa mà còn hòa mình vào nhịp điệu, hò reo theo từng động tác, khiến lễ hội trở thành ngày hội thực sự của cộng đồng. Chính sự cộng hưởng giữa âm thanh, động tác và cảm xúc tập thể đã làm nên sức sống bền bỉ của điệu múa pâng loóng qua nhiều thế hệ.

Bên cạnh những điệu múa gắn với lao động và lễ hội, múa chim gâu lại mang sắc thái trữ tình, là “ngôn ngữ” của tình yêu đôi lứa trong văn hóa Cao Lan. Điệu múa này thường được biểu diễn trong các dịp hát sình ca, một hình thức giao duyên quen thuộc của nam thanh, nữ tú. Múa chim gâu được chia thành ba giai đoạn rõ rệt. Giai đoạn đầu là đứng múa (nội lau thượng), với những động tác nhẹ nhàng, e ấp, như hai người đang làm quen. Giai đoạn hai là ngồi múa (nội lau trung), thể hiện sự nảy nở của tình cảm. Đến giai đoạn cuối (nội lau hạ), hai người vẫn ngồi múa nhưng dang tay như hai con chim gâu xòe cánh, gù vào nhau, là biểu trưng cho tình yêu đã chín muồi. Sự kết hợp khéo léo giữa nam và nữ, giữa động tác múa và âm thanh từ bộ gõ truyền thống đã tạo nên một không gian giao duyên giàu cảm xúc. Không ít đôi trai gái Cao Lan đã nên duyên vợ chồng từ những đêm hát sình ca, múa chim gâu như thế, để rồi điệu múa trở thành ký ức đẹp, gắn bó suốt đời người.

Trong bối cảnh hiện đại hóa và giao thoa văn hóa mạnh mẽ, các điệu múa dân gian của người Cao Lan đứng trước không ít thách thức. Sự mai một của không gian sinh hoạt truyền thống, sự thay đổi trong lối sống của thế hệ trẻ khiến nguy cơ thất truyền một số điệu múa là điều không thể xem nhẹ. Tuy nhiên, thực tế cũng cho thấy, nhiều nghệ nhân, già làng, cùng chính quyền địa phương đang nỗ lực bảo tồn và truyền dạy các điệu múa cho thế hệ kế cận. Việc đưa múa Cao Lan vào các lễ hội văn hóa, các chương trình giao lưu, biểu diễn không chỉ góp phần quảng bá bản sắc dân tộc, mà còn tạo động lực để người trẻ tự hào, gắn bó với di sản của cha ông. Quan trọng hơn, bảo tồn múa dân gian không chỉ là giữ lại “động tác” hay “bài bản”, mà là giữ gìn cả không gian văn hóa, niềm tin và giá trị cộng đồng hàm chứa trong mà các điệu múa ấy.

Các điệu múa trong đời sống văn hóa của tộc người Cao Lan là kết tinh của lịch sử, tín ngưỡng và lao động sản xuất. Từ những vũ điệu nghi lễ trang nghiêm đến những điệu múa sinh hoạt rộn ràng, tất cả đều phản ánh khát vọng sống hài hòa với thiên nhiên, gắn bó cộng đồng và hướng tới tương lai tốt đẹp. Giữ gìn và phát huy những điệu múa ấy không chỉ là trách nhiệm của riêng người Cao Lan, mà còn là nhiệm vụ chung trong công cuộc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa các dân tộc thiểu số, góp phần làm giàu thêm bản sắc văn hóa Việt Nam nơi miền biên viễn.

Thủy Lê