Website lậu liên tục 'tái sinh': Không thể chỉ đánh sập từng tên miền

Website lậu ngày càng vận hành như một hệ sinh thái 

Vi phạm bản quyền trên môi trường số đang trở thành một bài toán ngày càng phức tạp khi nội dung lậu có khả năng tiếp cận lượng lớn người dùng và tạo ra nguồn thu từ quảng cáo hoặc các hoạt động kinh doanh trái phép.

Thời gian qua, cơ quan chức năng đã liên tiếp triển khai những biện pháp mạnh nhằm xử lý các đường dây, nền tảng phát tán nội dung vi phạm bản quyền, trong đó Chính phủ yêu cầu tập trung triệt phá không chỉ các website có lượng truy cập lớn mà cả tổ chức điều hành đứng phía sau.

Tuy nhiên, thực tế xử lý các vụ việc cho thấy cuộc chiến chống vi phạm bản quyền trên không gian mạng vẫn còn nhiều thách thức, đòi hỏi sự phối hợp giữa pháp luật, công nghệ và các chủ thể tham gia vào hệ sinh thái Internet.

Trao đổi với Người Đưa Tin về vấn đề trên, ông Ngô Minh Hiếu - Giám đốc Dự án Chống lừa đảo cho rằng “kẽ hở” lớn nhất hiện nay nằm ở tính xuyên biên giới và khả năng thay đổi hạ tầng rất nhanh của các hệ thống website vi phạm.

“Khi một tên miền bị chặn, đối tượng có thể chuyển sang tên miền mới, IP hoặc máy chủ khác, tạo website mirror và redirect chỉ trong thời gian ngắn”, ông Hiếu nói.

Theo ông, đây cũng là một trong những thách thức lớn đối với việc chặn website hiện nay. Bởi khó khăn không những nằm ở việc ngăn người dùng truy cập vào một địa chỉ cụ thể mà quan trọng hơn là xác định người thực sự đứng sau hệ thống, thu thập chứng cứ và phối hợp với các nhà cung cấp dịch vụ ở nhiều quốc gia.

Ông Ngô Minh Hiếu - Giám đốc Dự án Chống lừa đảo (Ảnh: NVCC).

Theo ông Hiếu, phương thức vận hành của các website lậu hiện nay cũng ngày càng phức tạp. Thay vì hoạt động như một website độc lập, nhiều hệ thống được tổ chức thành một mạng lưới gồm nhiều tên miền, máy chủ, trang dự phòng và các kênh điều hướng người dùng.

Cấu trúc này giúp hệ thống có khả năng thích ứng rất nhanh trước các biện pháp xử lý. Khi một mắt xích bị chặn hoặc gỡ bỏ, lưu lượng truy cập có thể được chuyển sang một địa chỉ khác.

Không chỉ vậy, người vận hành còn có thể sử dụng dịch vụ và hạ tầng tại nhiều quốc gia khác nhau. Điều này khiến quá trình xác minh danh tính, bảo toàn chứng cứ và phối hợp xử lý trở nên phức tạp, trong khi tốc độ dựng lại hệ thống của các đối tượng lại diễn ra rất nhanh.

Nói cách khác, việc đánh sập một địa chỉ có thể chỉ giải quyết được một mắt xích, trong khi cả hệ thống phía sau vẫn còn khả năng vận hành. Từ thực tế này, ông Hiếu cho rằng cuộc chiến chống website lậu cần thay đổi cách tiếp cận từ việc xử lý từng địa chỉ riêng lẻ sang nhận diện và xử lý cả hệ sinh thái đứng phía sau.

“Tôi cho rằng cần chuyển từ tư duy "đánh sập một tên miền" sang "đánh vào cả hệ sinh thái". Những mắt xích quan trọng nhất cần được làm rõ gồm người vận hành, hạ tầng tên miền - hosting, nguồn cung nội dung, hệ thống quảng cáo và thanh toán tạo doanh thu cho website", ông nói.

Đây cũng là lý do ông Hiếu nhấn mạnh cách tiếp cận “follow the money” - lần theo dòng tiền, qua đó cắt nguồn tài chính giúp mô hình vi phạm duy trì hoạt động. 

Vừa qua cơ quan chức năng đã triệt phá đường dây vận hành website phát lậu Xôi Lạc TV (Ảnh: Công an cung cấp).

Đáng chú ý, theo ông Hiếu chính công nghệ cũng có thể trở thành công cụ giúp cơ quan chức năng chuyển từ thế bị động sang chủ động. 

"Thay vì chờ từng website được báo cáo rồi mới xử lý, cần xây dựng hệ thống giám sát liên tục và phát hiện theo cụm. 

Hệ thống này có thể phân tích sự tương đồng về nội dung, tên miền, hạ tầng, cách vận hành và các dấu vết kỹ thuật để phát hiện những website mới có liên quan, sau đó áp dụng cơ chế chặn động đối với các trang mirror khi đủ căn cứ", ông Hiếu phân tích. 

AI đặc biệt hữu ích trong việc tự động quét lượng dữ liệu rất lớn, nhận diện nội dung vi phạm bằng hình ảnh, văn bản và machine learning, từ đó phát hiện sớm và ưu tiên các mục tiêu rủi ro cao.

Ông Hiếu cho rằng, AI đặc biệt hữu ích trong việc tự động quét lượng dữ liệu rất lớn, nhận diện nội dung vi phạm bằng hình ảnh, văn bản và machine learning từ đó phát hiện sớm và ưu tiên các mục tiêu rủi ro cao.

"Tuy nhiên AI nên là công cụ hỗ trợ, quyết định xử lý vẫn cần kiểm chứng và căn cứ pháp lý để hạn chế chặn nhầm”, ông nhấn mạnh.

AI mở ra những khoảng trống pháp lý mới

Về góc nhìn pháp lý, luật sư Nguyễn Thanh Hà - Chủ tịch Công ty Luật SBLAW cho rằng pháp luật Việt Nam hiện đã có tương đối đầy đủ các quy định về quyền tác giả, quyền liên quan cũng như xử lý hành vi xâm phạm trên môi trường mạng. Tuy nhiên, vấn đề lớn nhất không hẳn nằm ở việc "thiếu luật", mà là ở hiệu quả thực thi, khả năng phát hiện vi phạm và tốc độ xử lý trên môi trường số.

"Các hành vi xâm phạm quyền tác giả trên internet có thể bị xử phạt hành chính, buộc gỡ bỏ nội dung vi phạm, đình chỉ hoạt động hoặc áp dụng các biện pháp xử lý khác theo quy định. Với những hành vi có tính chất, mức độ nghiêm trọng, chủ thể vi phạm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự".

Theo luật sư Nguyễn Thanh Hà, xét về quy định, chế tài hiện hành không phải ở mức thấp, đặc biệt đối với các hành vi thu lợi bất chính lớn hoặc tổ chức vận hành hệ thống vi phạm có quy mô thương mại. Tuy nhiên, hiệu quả răn đe trên thực tế vẫn chưa tương xứng với lợi ích mà các website phim lậu có thể thu được.

Web phim lậu xuất hiện tràn lan trên môi trường internet tại Việt Nam.

Bên cạnh những vấn đề đã tồn tại, sự phát triển nhanh của công nghệ đang tiếp tục đặt ra những câu hỏi pháp lý mới.

Theo luật sư Nguyễn Thanh Hà, pháp luật hiện nay chưa theo kịp một số mô hình vi phạm mới liên quan đến AI và nội dung số. Đáng chú ý là việc sử dụng tác phẩm để huấn luyện AI, sao chép giọng nói, hình ảnh hoặc tạo nội dung phái sinh bằng công nghệ generative AI.

Những vấn đề này đang đặt ra nhiều tranh luận mới về giới hạn của việc sử dụng hợp lý cũng như nghĩa vụ xin phép chủ thể quyền. “Công nghệ đang tạo ra những phương thức khai thác và tạo lập nội dung mới, trong khi các giới hạn pháp lý đối với những hành vi này vẫn cần tiếp tục được làm rõ”, luật sư Hà nói.

Để pháp luật thực sự tạo ra sức răn đe mạnh hơn, theo luật sư Hà trọng tâm không nên chỉ là tăng mức phạt mà phải nâng hiệu quả thực thi thay vì chỉ tăng mức phạt. Trong môi trường số, tốc độ xử lý có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. 

“Nếu nội dung vi phạm tồn tại nhiều tháng trước khi bị xử lý, thiệt hại thực tế đã xảy ra và chế tài sau đó sẽ giảm ý nghĩa răn đe”, luật sư phân tích.

Tiếp theo cần chuyển từ việc xử lý từng website sang xử lý cả hệ sinh thái hỗ trợ hoạt động của website lậu, trong đó có dòng tiền quảng cáo, thanh toán và hạ tầng kỹ thuật.

Luật sư Hà cho rằng kinh nghiệm quốc tế cho thấy nhiều website vi phạm có thể tự suy giảm hoạt động nếu bị cắt nguồn doanh thu và mất khả năng tiếp cận người dùng. Vì vậy, việc xử lý những mắt xích tạo ra doanh thu và duy trì hoạt động của hệ thống có ý nghĩa quan trọng.

Cuối cùng cần đẩy mạnh các vụ việc xử lý điển hình và công khai kết quả xử lý để tạo hiệu ứng cảnh báo trong xã hội.

“Trong lĩnh vực môi trường số, tính răn đe không chỉ đến từ mức phạt mà còn đến từ khả năng cơ quan quản lý chứng minh rằng hành vi vi phạm có thể bị phát hiện và xử lý thực sự”, luật sư Hà cho hay.

Theo luật sư Hà, cùng với sự phát triển của không gian số Việt Nam đang chuyển dần từ tư duy “quản lý hậu kiểm” sang chủ động kiểm soát không gian số mạnh hơn.

Nếu kết hợp được giữa khung pháp lý hiện có, năng lực công nghệ và sự phối hợp với các nền tảng số, hiệu quả phát hiện, xử lý và răn đe đối với các hành vi vi phạm bản quyền trên môi trường số sẽ được cải thiện đáng kể trong thời gian tới.

(Còn tiếp)